RÚV Podcast 0.1 Rikisutvarpid itpc://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/podcast.xml 51:48 Pétur Halldórsson Hvað er kerfislíffræði? Háskóli Íslands rekur Rannsóknarsetur í kerfislíffræði. Þangað förum við í dag og hittum Sigurð Brynjólfsson prófessor sem segir okkur hvað kerfislíffræði er, ræðir um starfsemi setursins og þær rannsóknir sem fara þar fram, aðallega á þörungum og mannafrumum. Hulda Birna Albertsdóttir umhverfisskipulagsfræðingur segir okkur frá GIS-kortatækninni. Hulda vinnur að kortagerð með þessari tækni hjá Náttúrustofu Vestfjarða í Bolungarvík. Við heyrum vísindatónlist, verk eftir breska tónlistarmanninn John Boswell sem er mikill áhugamaður um vísindi og notar raddir vísindamanna og vísindaþula til að búa til tónlist. Í þættinum er líka spáð í upphaf vísindanna og sagðar vísindafréttir. Hvað er kerfislíffræði? Háskóli Íslands rekur Rannsóknarsetur í kerfislíffræði. Þangað förum við í dag og hittum Sigurð Brynjólfsson prófessor sem segir okkur hvað kerfislíffræði er, ræðir um starfsemi setursins og þær rannsóknir sem fara þar fram, aðallega á þörungum og mannafrumum. Hulda Birna Albertsdóttir umhverfisskipulagsfræðingur segir okkur frá GIS-kortatækninni. Hulda vinnur að kortagerð með þessari tækni hjá Náttúrustofu Vestfjarða í Bolungarvík. Við heyrum vísindatónlist, verk eftir breska tónlistarmanninn John Boswell sem er mikill áhugamaður um vísindi og notar raddir vísindamanna og vísindaþula til að búa til tónlist. Í þættinum er líka spáð í upphaf vísindanna og sagðar vísindafréttir. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.05.11.mp3 Fri, 11 May 2012 11:38:22 +0000 51:53 Pétur Halldórsson Hvað er mikilvægast að gera næst í rannsóknum á reikistjörnunni Mars? Þessu veltum við fyrir okkur í þættinum að þessu sinni og komumst að því meðal annars að mannaðar geimferðir til Mars eru ekki efstar á óskalista stjarnvísindafólks. Mikilvægara er að ná í sýni af bergi plánetunnar og koma þeim til jarðar. En við förum líka í sjávarlíftæknifyrirtækið Biopol á Skagaströnd þar sem stundaðar eru rannsóknir á þeim þörungum sem valda eitrun í kræklingi. Rætt er við Halldór G. Ólafsson, forstöðumann Biopol, og Svönu Láru Hauksdóttur líffræðing. Svo heyrum við í ungum líffræðingi, Arnóri Þrastarsyni, sem tók þátt í að kanna vænleg fuglaskoðunarsvæði á Snæfellsnesi og í Dölum, svæði sem ferðaþjónustan gæti nýtt sér. Hvað er mikilvægast að gera næst í rannsóknum á reikistjörnunni Mars? Þessu veltum við fyrir okkur í þættinum að þessu sinni og komumst að því meðal annars að mannaðar geimferðir til Mars eru ekki efstar á óskalista stjarnvísindafólks. Mikilvægara er að ná í sýni af bergi plánetunnar og koma þeim til jarðar. En við förum líka í sjávarlíftæknifyrirtækið Biopol á Skagaströnd þar sem stundaðar eru rannsóknir á þeim þörungum sem valda eitrun í kræklingi. Rætt er við Halldór G. Ólafsson, forstöðumann Biopol, og Svönu Láru Hauksdóttur líffræðing. Svo heyrum við í ungum líffræðingi, Arnóri Þrastarsyni, sem tók þátt í að kanna vænleg fuglaskoðunarsvæði á Snæfellsnesi og í Dölum, svæði sem ferðaþjónustan gæti nýtt sér. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.04.27.mp3 Fri, 27 Apr 2012 00:00:00 +0000 45:35 Pétur Halldórsson Í sjávarlíftæknisetrinu Biopol á Skagaströnd starfar Magnús Örn Stefánsson sem er doktor í stofnerfðafræði. Hann vinnur meðal annars að rannsóknum á einfrumungum sem teknir hafa verið úr sjónum við Ísland. Þetta eru svokallaðir frumframleiðendur í sjónum, lífverur sem stundum eru kallaðar frumþörungar en eru ekki þörungar í raun, en þessar lífverur eru neðst í lífkeðjunni í sjónum og þar með mjög mikilvægar öllu lífi. Þær framleiða mikilvæg efni, ekki síst fitusýrurnar dýrmætu sem allt sjávarfang er rómað fyrir. Hjá Biopol rannsaka Magnús og samstarfsfólk hans marga stofna slíkra einfrumunga og leita að vænlegum stofni til að rækta í stórum stíl. Afurðirnar mætti svo nota til í fóður, ekki síst fóður eldisfiska, bæði sem bætiefni en jafnvel sem aðalfóður í staðinn fyrir að veiða t.d. uppsjávarfisk til að gefa laxi og öðrum eldistegundum. Í þættinum eru líka fluttar vísindafréttir, litið út í geiminn og sagt frá nýrri rannsókn sem setur strik í reikninginn í leitinni að svokölluðu hulduefni og einnig er sagt frá nýrri tækni sem gæti í fyllingu tímans gert tilraunadýr óþörf á rannsóknarstofum. Í sjávarlíftæknisetrinu Biopol á Skagaströnd starfar Magnús Örn Stefánsson sem er doktor í stofnerfðafræði. Hann vinnur meðal annars að rannsóknum á einfrumungum sem teknir hafa verið úr sjónum við Ísland. Þetta eru svokallaðir frumframleiðendur í sjónum, lífverur sem stundum eru kallaðar frumþörungar en eru ekki þörungar í raun, en þessar lífverur eru neðst í lífkeðjunni í sjónum og þar með mjög mikilvægar öllu lífi. Þær framleiða mikilvæg efni, ekki síst fitusýrurnar dýrmætu sem allt sjávarfang er rómað fyrir. Hjá Biopol rannsaka Magnús og samstarfsfólk hans marga stofna slíkra einfrumunga og leita að vænlegum stofni til að rækta í stórum stíl. Afurðirnar mætti svo nota til í fóður, ekki síst fóður eldisfiska, bæði sem bætiefni en jafnvel sem aðalfóður í staðinn fyrir að veiða t.d. uppsjávarfisk til að gefa laxi og öðrum eldistegundum. Í þættinum eru líka fluttar vísindafréttir, litið út í geiminn og sagt frá nýrri rannsókn sem setur strik í reikninginn í leitinni að svokölluðu hulduefni og einnig er sagt frá nýrri tækni sem gæti í fyllingu tímans gert tilraunadýr óþörf á rannsóknarstofum. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.04.20.mp3 Fri, 20 Apr 2012 00:00:00 +0000 53:09 Pétur Halldórsson Í þættinum er rætt við félagsfræðingana Kjartan Ólafsson og Hjördísi Sigursteinsdóttur um evrópska rannsókn á netnotkun 15-16 ára unglinga. Internetið býður upp á fjölbreyttar samskiptaleiðir, menntun og skemmtun. Samhliða aukinni notkun barna og ungmenna á internetinu hafa hins vegar vaknað spurningar um áhrif og afleiðingar þessarar notkunar. Einangrast unglingar sem nota netið mikið eða er það kannski leið til samskipta fyrir unglinga sem eru afsíðis í jafnaldrahópnum? Sigurður Bjarklind efnafræðingur útskýrir það sem gerist þegar eldur kviknar í olíublautri tusku, svokallað útvermið efnahvarf. Einnig er fluttur pistill Örnólfs Thorlaciusar um Titanic-slysið 1912. Örnólfur hefur sökkt sér ofan í ýmsar þekktar og minna þekktar staðreyndir um þetta mesta sjóslys sögunnar á friðartímum og í ljós kemur að fleira fór úrskeiðis en margir halda. Í þættinum er rætt við félagsfræðingana Kjartan Ólafsson og Hjördísi Sigursteinsdóttur um evrópska rannsókn á netnotkun 15-16 ára unglinga. Internetið býður upp á fjölbreyttar samskiptaleiðir, menntun og skemmtun. Samhliða aukinni notkun barna og ungmenna á internetinu hafa hins vegar vaknað spurningar um áhrif og afleiðingar þessarar notkunar. Einangrast unglingar sem nota netið mikið eða er það kannski leið til samskipta fyrir unglinga sem eru afsíðis í jafnaldrahópnum? Sigurður Bjarklind efnafræðingur útskýrir það sem gerist þegar eldur kviknar í olíublautri tusku, svokallað útvermið efnahvarf. Einnig er fluttur pistill Örnólfs Thorlaciusar um Titanic-slysið 1912. Örnólfur hefur sökkt sér ofan í ýmsar þekktar og minna þekktar staðreyndir um þetta mesta sjóslys sögunnar á friðartímum og í ljós kemur að fleira fór úrskeiðis en margir halda. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.04.13.mp3 Fri, 13 Apr 2012 00:00:00 +0000 36:25 Pétur Halldórsson Í dag heyrum við um rannsókn sem sýnir að fimmti hver sjúklingur sem leggst inn á sjúkrahús er annað hvort vannærður eða í hættu á vannæringu. Regína B. Þorsteinsson, hjúkrunarfræðingur og meistaranemi í næringarfræðum, hefur rannsakað þetta og hún vill að ýmsu verði breytt í starfsháttum sjúkrahúsanna til að bæta næringarástand sjúklinga. Hér er fjallað um nýjar niðurstöður evrópskra stjarnvísindamanna sem hafa nú áætlað fjölda risajarða í lífbeltum rauðra dverga í vetrarbrautinni okkar. Þetta gefur nokkra mynd af því hversu margar plánetur eru á þeim svæðum í sólkerfum þar sem vatn er í fljótandi formi á yfirborði plánetu. Við skoðum svar á Vísindavef Háskóla Íslands við spurningunni um hvort hægt er að rækta sætar kartöflur á Íslandi. Eru sætar kartöflur kannski ekki kartöflur? Í dag heyrum við um rannsókn sem sýnir að fimmti hver sjúklingur sem leggst inn á sjúkrahús er annað hvort vannærður eða í hættu á vannæringu. Regína B. Þorsteinsson, hjúkrunarfræðingur og meistaranemi í næringarfræðum, hefur rannsakað þetta og hún vill að ýmsu verði breytt í starfsháttum sjúkrahúsanna til að bæta næringarástand sjúklinga. Hér er fjallað um nýjar niðurstöður evrópskra stjarnvísindamanna sem hafa nú áætlað fjölda risajarða í lífbeltum rauðra dverga í vetrarbrautinni okkar. Þetta gefur nokkra mynd af því hversu margar plánetur eru á þeim svæðum í sólkerfum þar sem vatn er í fljótandi formi á yfirborði plánetu. Við skoðum svar á Vísindavef Háskóla Íslands við spurningunni um hvort hægt er að rækta sætar kartöflur á Íslandi. Eru sætar kartöflur kannski ekki kartöflur? http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.03.30.mp3 Fri, 30 Mar 2012 00:00:00 +0000 48:30 Pétur Halldórsson Í þættinum er rætt við Helga Schiöth, prófessor við Uppsalaháskóla í Svíþjóð, um merkar svefnrannsóknir sem þar eru gerðar. Komið hefur í ljós sterkt samband svefnleysis við offitu. Fólk sem sefur of lítið langar meira í orkuríkan mat en fólk sem sefur nóg. Þá er farið á efnafræðisýningu í Menntaskólanum á Akureyri og rætt við tvo upprennandi efnafræðinga. Sagt er frá rottufári á ítölsku eyjunni Montecristo, fluttar vísindafréttir og fleira. Í þættinum er rætt við Helga Schiöth, prófessor við Uppsalaháskóla í Svíþjóð, um merkar svefnrannsóknir sem þar eru gerðar. Komið hefur í ljós sterkt samband svefnleysis við offitu. Fólk sem sefur of lítið langar meira í orkuríkan mat en fólk sem sefur nóg. Þá er farið á efnafræðisýningu í Menntaskólanum á Akureyri og rætt við tvo upprennandi efnafræðinga. Sagt er frá rottufári á ítölsku eyjunni Montecristo, fluttar vísindafréttir og fleira. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.03.23.mp3 Fri, 23 Mar 2012 17:50:48 +0000 52:18 Pétur Halldórsson Rætt er við Stefán B. Sigurðsson, lífeðlisfræðing og rektor Háskólans á Akureyri. Skólinn hefur eignast ný tæki til rannsókna í æðalífeðlisfræði. Í fyrstu mun ætlunin að rannsaka sérstaklega stjórnun blóðflæðis til sjónhimnu augans. Einnig er rætt við Börk Guðmundsson, nýbakaðan Íslandsmeistara í rafvirkjun. Börkur segir frá náminu en líka frá breytingum sem orðið hafa á rafvirkjun með vaxandi tækni. Rætt er um geimvísindi og meðal annars sagt frá nýjum uppgötvunum sem varpa ljósi á hvernig mataræði vetrarbrauta breytist þegar þær eru á unglingsaldri. Sagðar eru vísindafréttir og rætt um rannsókn sem sýnir að í norðurhöfum eru fjórir meginstofnar af síld og mikilvægt sé að vernda þá alla til að viðhalda líffræðilegri fjölbreytni. Þannig sé líklegra að síldin geti lagað sig að breytingum í náttúrunni í kjölfar loftslagsbreytinga. Rætt er við Stefán B. Sigurðsson, lífeðlisfræðing og rektor Háskólans á Akureyri. Skólinn hefur eignast ný tæki til rannsókna í æðalífeðlisfræði. Í fyrstu mun ætlunin að rannsaka sérstaklega stjórnun blóðflæðis til sjónhimnu augans. Einnig er rætt við Börk Guðmundsson, nýbakaðan Íslandsmeistara í rafvirkjun. Börkur segir frá náminu en líka frá breytingum sem orðið hafa á rafvirkjun með vaxandi tækni. Rætt er um geimvísindi og meðal annars sagt frá nýjum uppgötvunum sem varpa ljósi á hvernig mataræði vetrarbrauta breytist þegar þær eru á unglingsaldri. Sagðar eru vísindafréttir og rætt um rannsókn sem sýnir að í norðurhöfum eru fjórir meginstofnar af síld og mikilvægt sé að vernda þá alla til að viðhalda líffræðilegri fjölbreytni. Þannig sé líklegra að síldin geti lagað sig að breytingum í náttúrunni í kjölfar loftslagsbreytinga. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.03.16.mp3 Fri, 16 Mar 2012 16:41:23 +0000 52:23 Pétur Halldórsson Um eitt hundrað bakteríustofnar hafa fundist í Vatnshelli á Snæfellsnesi við rannsóknir Odds Vilhelmssonar örverufræðings og samstarfsfólks hans í Háskólanum á Akureyri. Að beiðni Þjóðgarðsins Snæfellsjökuls hefur vísindafólkið tekið sýni í hellinum, meðal annars af fallegum útfellingum baktería í hellinum. Niðurstaða Odds er að bakteríulífið hafi verndargildi og hann mælir með því að gestir hellisins verði látnir bera öndunargrímur til að þeir beri síður framandi bakteríur inn í hellinn. Rætt er við Odd í Tilraunaglasinu og hlustendur heyra líka í Laufeyju Steingrímsdóttur, prófessor í næringarfræði við Háskóla Íslands. Laufey segir að best sé að fá vítamín úr hollu og fjölbreyttu fæði og nýjustu rannsóknir sýni að vítamíntöflur séu í besta falli skaðlausar og í raun algjör óþarfi. Hins vegar þurfum við að fá d-vítamín en það er best að fá úr lýsi og feitu fiskmeti. Þá eru í þættinum sagðar fréttir af vísindum og rætt um ítalska vísindamanninn Alessandro Volta sem bjó til fyrsta rafgeyminn árið 1800. Um eitt hundrað bakteríustofnar hafa fundist í Vatnshelli á Snæfellsnesi við rannsóknir Odds Vilhelmssonar örverufræðings og samstarfsfólks hans í Háskólanum á Akureyri. Að beiðni Þjóðgarðsins Snæfellsjökuls hefur vísindafólkið tekið sýni í hellinum, meðal annars af fallegum útfellingum baktería í hellinum. Niðurstaða Odds er að bakteríulífið hafi verndargildi og hann mælir með því að gestir hellisins verði látnir bera öndunargrímur til að þeir beri síður framandi bakteríur inn í hellinn. Rætt er við Odd í Tilraunaglasinu og hlustendur heyra líka í Laufeyju Steingrímsdóttur, prófessor í næringarfræði við Háskóla Íslands. Laufey segir að best sé að fá vítamín úr hollu og fjölbreyttu fæði og nýjustu rannsóknir sýni að vítamíntöflur séu í besta falli skaðlausar og í raun algjör óþarfi. Hins vegar þurfum við að fá d-vítamín en það er best að fá úr lýsi og feitu fiskmeti. Þá eru í þættinum sagðar fréttir af vísindum og rætt um ítalska vísindamanninn Alessandro Volta sem bjó til fyrsta rafgeyminn árið 1800. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.03.09.mp3 Fri, 09 Mar 2012 15:59:50 +0000 51:23 Pétur Halldórsson Afleiðingar kynferðisofbeldis á börn geta enst ævina á enda og fátt hefur verið um markviss úrræði fyrir fullorðið fólk sem þjáist af ýmsum andlegum og líkamlegum afleiðingum ofbeldisins. Sigrún Sigurðardóttir, hjúkrunarfræðingur og doktorsnemi í lýðheilsufræðum við Háskóla Íslands, vinnur nú að doktorsrannsókn þar sem hún ræðir við fórnarlömb kynferðisofbeldis og þróar meðferð með styrk frá VIRK starfsendurhæfingarsjóði. Meðferðin hefur þegar verið reynd á fyrsta hópnum og með betri árangri en nokkur þorði að vona. Sigrún segir frá þessu í þættinum og fram kemur meðal annars að þessi vandi er miklu stærri meðal karla en almennt hefur verið talið. Nokkuð annars lags úrræði virðist þurfa til að hjálpa körlum sem glíma við afleiðing kynferðisofbeldis úr æsku. Í þættinum er farið á ný í Vísindasmiðju Háskóla Íslands þar sem Ari Ólafsson, aðalforkólfur smiðjunnar og tilraunaeðlisfræðingur við HÍ, lætur heyrast í tækjum sem í smiðjunni eru og lýsir eðli þeirra og verkun. Sagt er frá grein í janúarhefti bandaríska landfræðitímaritsins National Geographic þar sem rætt erum áhrif erfða og umhverfis á manngerð fólks en líka þriðja þáttinn sem komið hefur í ljós að hefur áhrif á manngerðina líka. Það eru utangenaerfðir sem við kjósum að kalla svo, epigenetics á ensku, öfl sem virkja eða slökkva á genum í erfðamengi okkar og valda breytileika á manngerðinni meðal annars. Sagðar eru vísindafréttir að venju. Afleiðingar kynferðisofbeldis á börn geta enst ævina á enda og fátt hefur verið um markviss úrræði fyrir fullorðið fólk sem þjáist af ýmsum andlegum og líkamlegum afleiðingum ofbeldisins. Sigrún Sigurðardóttir, hjúkrunarfræðingur og doktorsnemi í lýðheilsufræðum við Háskóla Íslands, vinnur nú að doktorsrannsókn þar sem hún ræðir við fórnarlömb kynferðisofbeldis og þróar meðferð með styrk frá VIRK starfsendurhæfingarsjóði. Meðferðin hefur þegar verið reynd á fyrsta hópnum og með betri árangri en nokkur þorði að vona. Sigrún segir frá þessu í þættinum og fram kemur meðal annars að þessi vandi er miklu stærri meðal karla en almennt hefur verið talið. Nokkuð annars lags úrræði virðist þurfa til að hjálpa körlum sem glíma við afleiðing kynferðisofbeldis úr æsku. Í þættinum er farið á ný í Vísindasmiðju Háskóla Íslands þar sem Ari Ólafsson, aðalforkólfur smiðjunnar og tilraunaeðlisfræðingur við HÍ, lætur heyrast í tækjum sem í smiðjunni eru og lýsir eðli þeirra og verkun. Sagt er frá grein í janúarhefti bandaríska landfræðitímaritsins National Geographic þar sem rætt erum áhrif erfða og umhverfis á manngerð fólks en líka þriðja þáttinn sem komið hefur í ljós að hefur áhrif á manngerðina líka. Það eru utangenaerfðir sem við kjósum að kalla svo, epigenetics á ensku, öfl sem virkja eða slökkva á genum í erfðamengi okkar og valda breytileika á manngerðinni meðal annars. Sagðar eru vísindafréttir að venju. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.03.02.mp3 Fri, 02 Mar 2012 18:26:45 +0000 49:36 Pétur Halldórsson Í þættinum er farið í Vísindasmiðju Háskóla Íslands til að heyra hvað þar er að sjá og gera. Rætt er við Guðrúnu Jónsdóttur Bachmann, kynningarstjóra Háskóla Íslands. Ari Ólafsson, dósent í tilraunaeðlisfræði, sem er einn af vísindamönnunum á bak við smiðjuna, ræðir líka um örbylgjuofna og ýmsa drauga sem hafa fylgt þeim frá upphafi, meðal annars um slæm áhrif þeirra á matvæli og jafnvel heilsu fólks. Bryddað er upp á þeirri nýjung að kynna nýtt svar við spurningu á Vísindavef Háskóla Íslands, rætt um óvenjulega plánetu sem nýlega var uppgötvuð í stjörnumerkinu Naðurvalda og sagðar vísindafréttir. Í þættinum er farið í Vísindasmiðju Háskóla Íslands til að heyra hvað þar er að sjá og gera. Rætt er við Guðrúnu Jónsdóttur Bachmann, kynningarstjóra Háskóla Íslands. Ari Ólafsson, dósent í tilraunaeðlisfræði, sem er einn af vísindamönnunum á bak við smiðjuna, ræðir líka um örbylgjuofna og ýmsa drauga sem hafa fylgt þeim frá upphafi, meðal annars um slæm áhrif þeirra á matvæli og jafnvel heilsu fólks. Bryddað er upp á þeirri nýjung að kynna nýtt svar við spurningu á Vísindavef Háskóla Íslands, rætt um óvenjulega plánetu sem nýlega var uppgötvuð í stjörnumerkinu Naðurvalda og sagðar vísindafréttir. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.02.24.mp3 Fri, 24 Feb 2012 12:10:33 +0000 51:57 Pétur Halldórsson Í þættinum fáum við að þessu sinni að heyra um árangur verkefnisins Lífetanól sem naut styrks hjá Tækniþróunarsjóði. Svo virðist sem hagstætt geti verið að nota örverur sem ættaðar eru af íslenskum hverasvæðum til að brjóta niður efni eins og hálm og gamalt hey og búa til úr því etanól sem nota má á bíla. Jóhann Örlygsson, prófessor við auðlindadeild Háskólans á Akureyri, segir frá því. Við heyrum líka um miklar framfarir sem búast má við að verði innan tíðar í ljósmyndatækni. Ragnar Th. Sigurðsson [1958-] ljósmyndari segir frá því. Þessar framfarir gætu meðal annars leitt til þess að betri myndir náist af norðurljósunum en nokkurn tíma hefur verið mögulegt að ná. Rætt er um holl áhrif útivistar í náttúrunni á okkur mannfólkið og nýjar upplýsingar sem stjörnufræðingar hafa fengið með hjálp Hubble-sjónaukans sem sýna leifar tættrar vetrarbrautar. Að vanda eru líka fluttar vísindafréttir. Í þættinum fáum við að þessu sinni að heyra um árangur verkefnisins Lífetanól sem naut styrks hjá Tækniþróunarsjóði. Svo virðist sem hagstætt geti verið að nota örverur sem ættaðar eru af íslenskum hverasvæðum til að brjóta niður efni eins og hálm og gamalt hey og búa til úr því etanól sem nota má á bíla. Jóhann Örlygsson, prófessor við auðlindadeild Háskólans á Akureyri, segir frá því. Við heyrum líka um miklar framfarir sem búast má við að verði innan tíðar í ljósmyndatækni. Ragnar Th. Sigurðsson [1958-] ljósmyndari segir frá því. Þessar framfarir gætu meðal annars leitt til þess að betri myndir náist af norðurljósunum en nokkurn tíma hefur verið mögulegt að ná. Rætt er um holl áhrif útivistar í náttúrunni á okkur mannfólkið og nýjar upplýsingar sem stjörnufræðingar hafa fengið með hjálp Hubble-sjónaukans sem sýna leifar tættrar vetrarbrautar. Að vanda eru líka fluttar vísindafréttir. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.02.17.mp3 Fri, 17 Feb 2012 00:00:00 +0000 50:41 Pétur Halldórsson Páll Björnsson, sagnfræðingur og lektor, veltir fyrir sér spurningunni um hvað sagnfræði sé. Hann segir stuttlega sögu sagnfræðinnar, hvernig hún einskorðaðist að miklu leyti við stjórnmálasögu á tímabili en hefur víkkað út aftur á síðari áratugum. Rætt er um hvort fullkomlega hlutlæg vinnubrögð séu möguleg í sagnfræði eða hvort tíðarandi, skoðanir og tilfinningar spili alltaf inn í störf sagnfræðingsins. Einar Sveinbjörnsson, veðurfræðingur á Veðurvaktinni, segir frá möguleikunum á að spá fyrir um norðurljós og hvaða úrbætur þarf að gera á Íslandi til að geta spáð fyrir um þessi fyrirbæri með meiri fyrirvara en nokkrum klukkustundum. Þá er rætt um Kjalarþokuna, stjörnuþyrpingu í iðrum vetrarbrautarinnar okkar sem er það nýmyndunarsvæði stjarna sem er næst jörðinni. Ný mynd hefur nú borist frá VLT-sjónauka ESO af Kjalarþokunni. Hún sýnir ýmis fyribæri sem hingað til hafa verið hulin sjónum manna. Enn fremur er fjallað um breska vísindamanninn Michael Faraday sem var frumkvöðull í bæði eðlis- og efnafræði og gerði ýmsar uppgötvanir sem leiddu til þess að raftæki eins og við þekkjum þau tóku að þróast. Páll Björnsson, sagnfræðingur og lektor, veltir fyrir sér spurningunni um hvað sagnfræði sé. Hann segir stuttlega sögu sagnfræðinnar, hvernig hún einskorðaðist að miklu leyti við stjórnmálasögu á tímabili en hefur víkkað út aftur á síðari áratugum. Rætt er um hvort fullkomlega hlutlæg vinnubrögð séu möguleg í sagnfræði eða hvort tíðarandi, skoðanir og tilfinningar spili alltaf inn í störf sagnfræðingsins. Einar Sveinbjörnsson, veðurfræðingur á Veðurvaktinni, segir frá möguleikunum á að spá fyrir um norðurljós og hvaða úrbætur þarf að gera á Íslandi til að geta spáð fyrir um þessi fyrirbæri með meiri fyrirvara en nokkrum klukkustundum. Þá er rætt um Kjalarþokuna, stjörnuþyrpingu í iðrum vetrarbrautarinnar okkar sem er það nýmyndunarsvæði stjarna sem er næst jörðinni. Ný mynd hefur nú borist frá VLT-sjónauka ESO af Kjalarþokunni. Hún sýnir ýmis fyribæri sem hingað til hafa verið hulin sjónum manna. Enn fremur er fjallað um breska vísindamanninn Michael Faraday sem var frumkvöðull í bæði eðlis- og efnafræði og gerði ýmsar uppgötvanir sem leiddu til þess að raftæki eins og við þekkjum þau tóku að þróast. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.02.10.mp3 Mon, 13 Feb 2012 12:50:22 +0000 52:15 Pétur Halldórsson Doktorspróf eru eitt af því sem við veltum fyrir okkur í Tilraunaglasinu í dag. Hans Kristján Guðmundsson hefur ötullega unnið að framgangi vísindanna í áratugi á ýmsum vettvangi, meðal annars með því að stýra Rannís, en nú er hann forseti viðskipta- og raunvísindadeildar Háskólans á Akureyri. Við spyrjum hann hvort heimaalinn doktor sé góður doktor eða hvort betra væri að allir doktorar sæktu nám í útlöndum. Hér verður líka sagt frá nýju rannsóknarsetri um barnabókmenntir sem verður stofnað á morgun. Brynhildur Þórarinsdóttir, rithöfundur og lektor, segir frá því en við ræðum líka um mengun frá skipum og möguleikann á að framleiða skipaolíu úr sjávarþörungum. En fyrst er vísindafrétt um rannsókn á ávaxtaflugum sem sýnir að flestar ávaxtaflugur halda athygli sinni og minni þótt þær missi svefn en þær sem hafa þennan hæfileika þola hins vegar síður hungur. Doktorspróf eru eitt af því sem við veltum fyrir okkur í Tilraunaglasinu í dag. Hans Kristján Guðmundsson hefur ötullega unnið að framgangi vísindanna í áratugi á ýmsum vettvangi, meðal annars með því að stýra Rannís, en nú er hann forseti viðskipta- og raunvísindadeildar Háskólans á Akureyri. Við spyrjum hann hvort heimaalinn doktor sé góður doktor eða hvort betra væri að allir doktorar sæktu nám í útlöndum. Hér verður líka sagt frá nýju rannsóknarsetri um barnabókmenntir sem verður stofnað á morgun. Brynhildur Þórarinsdóttir, rithöfundur og lektor, segir frá því en við ræðum líka um mengun frá skipum og möguleikann á að framleiða skipaolíu úr sjávarþörungum. En fyrst er vísindafrétt um rannsókn á ávaxtaflugum sem sýnir að flestar ávaxtaflugur halda athygli sinni og minni þótt þær missi svefn en þær sem hafa þennan hæfileika þola hins vegar síður hungur. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.02.03.mp3 Fri, 03 Feb 2012 11:43:57 +0000 52:19 Pétur Halldórsson Í þættinum er rætt við Sigfríði Ingu Karlsdóttur, ljósmóður og dósent, sem vinnur nú að doktorsverkefni þar sem hún rannsakar meðal annars hvernig þungaðar konur upplifa verki í fæðingu, hvernig þær hugsa til verkjanna áður en að fæðingunni kemur, hvernig upplifunin er í fæðingunni og minningarnar eftir á. Í ljós kemur að þessir verkir eru um margt öðruvísi en aðrir verkir og viðhorf kvennanna til þeirra annað. Einnig er rætt við Róbert Arnar Stefánsson, forstöðumann Náttúrustofu Vesturlands, um rannsóknir á minknum, fjallað um norðurljós, nýja tegund bílvéla sem gengur fyrir fljótandi andrúmslofti og fluttar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rætt við Sigfríði Ingu Karlsdóttur, ljósmóður og dósent, sem vinnur nú að doktorsverkefni þar sem hún rannsakar meðal annars hvernig þungaðar konur upplifa verki í fæðingu, hvernig þær hugsa til verkjanna áður en að fæðingunni kemur, hvernig upplifunin er í fæðingunni og minningarnar eftir á. Í ljós kemur að þessir verkir eru um margt öðruvísi en aðrir verkir og viðhorf kvennanna til þeirra annað. Einnig er rætt við Róbert Arnar Stefánsson, forstöðumann Náttúrustofu Vesturlands, um rannsóknir á minknum, fjallað um norðurljós, nýja tegund bílvéla sem gengur fyrir fljótandi andrúmslofti og fluttar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.01.27.mp3 Fri, 27 Jan 2012 13:10:58 +0000 50:44 Pétur Halldórsson Rætt er við Valdimar Sigurðsson, dósent við viðskiptadeild Háskólans í Reykjavík, um rannóknir hans á neytendahegðun. Hann hefur gert tilraunir í smásölu og á netinu, ræðir um aðferðafræði rannsóknanna og áhugaverðar niðurstöður sem tengjast athygli, atferlisgreiningu og mótun, sjálfstjórn, áhrifum verðlagningar og fleiru. Í þættinum verður líka sagt frá tíu athyglisverðustu uppfinningum ársins 2011 að mati bandaríska vísinda- og tæknitímaritsins Popular Science, rætt um ungverska efnafræðinginn og Nóbelsverðlaunahafann George Olah sem metanólverksmiðjan í Svartsengi er kennd við og að venju eru sagðar vísindafréttir í upphafi þáttarins. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Rætt er við Valdimar Sigurðsson, dósent við viðskiptadeild Háskólans í Reykjavík, um rannóknir hans á neytendahegðun. Hann hefur gert tilraunir í smásölu og á netinu, ræðir um aðferðafræði rannsóknanna og áhugaverðar niðurstöður sem tengjast athygli, atferlisgreiningu og mótun, sjálfstjórn, áhrifum verðlagningar og fleiru. Í þættinum verður líka sagt frá tíu athyglisverðustu uppfinningum ársins 2011 að mati bandaríska vísinda- og tæknitímaritsins Popular Science, rætt um ungverska efnafræðinginn og Nóbelsverðlaunahafann George Olah sem metanólverksmiðjan í Svartsengi er kennd við og að venju eru sagðar vísindafréttir í upphafi þáttarins. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012.01.13.mp3 Fri, 13 Jan 2012 12:20:41 +0000 50:37 Pétur Halldórsson Þóra Pétursdóttir, doktorsnemi í fornleifafræði við háskólann í Tromsö í Noregi, rannsakar í doktorsverkefni sínu minjar í síldarverksmiðjunni á Eyri við Ingólfsfjörð í Árneshreppi á Ströndum. Verksmiðjunni var lokað árið 1952 en er orðin að spennandi vettvangi til fornleifarannsókna jafnvel þótt yfirleitt séu minjar ekki skilgreindar sem fornleifar fyrr en þær eru orðnar 100 ára. Rannsókn Þóru segir forvitnilega hluti um ólíkt líf og aðstæður kvenna annars vegar og karla hins vegar sem störfuðu við verksmiðjuna. Fjallað er um glæsilega ljósmynd af Omegaþokunni í stjörnumerkinu Bogmanninum. Þokan sú er í vetrarbraut okkar í um 6400 ljósára fjarlægð og myndin er afrakstur af sífellt betri tækjum geimvísindamanna til stjörnuskoðunar. Hringt er í Gest Viðarsson, doktor í ónæmisfræðií Hollandi, sem er einn höfunda greinar í tímaritinu Nature. Þar er fjallað um rannsóknir á mótefnum og uppgötvanir sem gætu leitt til framfara í til dæmis krabbameinslækningum. Að venju eru líka sagðar vísindafréttir. Þóra Pétursdóttir, doktorsnemi í fornleifafræði við háskólann í Tromsö í Noregi, rannsakar í doktorsverkefni sínu minjar í síldarverksmiðjunni á Eyri við Ingólfsfjörð í Árneshreppi á Ströndum. Verksmiðjunni var lokað árið 1952 en er orðin að spennandi vettvangi til fornleifarannsókna jafnvel þótt yfirleitt séu minjar ekki skilgreindar sem fornleifar fyrr en þær eru orðnar 100 ára. Rannsókn Þóru segir forvitnilega hluti um ólíkt líf og aðstæður kvenna annars vegar og karla hins vegar sem störfuðu við verksmiðjuna. Fjallað er um glæsilega ljósmynd af Omegaþokunni í stjörnumerkinu Bogmanninum. Þokan sú er í vetrarbraut okkar í um 6400 ljósára fjarlægð og myndin er afrakstur af sífellt betri tækjum geimvísindamanna til stjörnuskoðunar. Hringt er í Gest Viðarsson, doktor í ónæmisfræðií Hollandi, sem er einn höfunda greinar í tímaritinu Nature. Þar er fjallað um rannsóknir á mótefnum og uppgötvanir sem gætu leitt til framfara í til dæmis krabbameinslækningum. Að venju eru líka sagðar vísindafréttir. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2012-01-06.mp3 Fri, 06 Jan 2012 14:04:37 +0000 50:27 Pétur Halldórsson Þátturinn var brotinn upp frá hefðbundnu formi með tveimur góðum gestum, Sævari Helga Bragasyni [1984-] og Þóri Sigurðssyni [1939-]. Báðir eru þeir góðvinir þáttarins, Sævar Helgi formaður Stjörnuskoðunarfélags Seltjarnarness og nemi í stjarnvísindum í Svíþjóð, Þórir formaður Stjörnu-Oddafélagsins á Akureyri og þrautreyndur kennari í eðlisfræði og stjörnufræði, bæði við Menntaskólann á Akureyri og Háskólann á Akureyri. Sævar Helgi sagði frá námi sínu í stjörnufræðum, hvernig áhugi hans á stjörnufræði kviknaði í barnæsku og starfsemi Stjörnuskoðunarfélags Seltjarnarness þar sem meðal annars er unnið ötullega að því að vekja áhuga barna og unglinga á vísindum. Þórir sagði frá Stjörnu-Odda sem var stjörnuáhugamaður í norðlenskri sveit á tólftu öld og ræddi um Stjörnu-Odda félagið. Síðan var rætt við þá Sævar Helga og Þóri um helstu viðburði ársins sem er að líða, þær uppgötvanir sem lágu að baki Nóbelsverðlaununum í eðlisfræði þetta árið, litið fram á veginn líka og rætt um gildi stjarnvísinda, ekki síst fyrir viðhorf okkar til jarðarinnar sem við byggjum. Þátturinn var brotinn upp frá hefðbundnu formi með tveimur góðum gestum, Sævari Helga Bragasyni [1984-] og Þóri Sigurðssyni [1939-]. Báðir eru þeir góðvinir þáttarins, Sævar Helgi formaður Stjörnuskoðunarfélags Seltjarnarness og nemi í stjarnvísindum í Svíþjóð, Þórir formaður Stjörnu-Oddafélagsins á Akureyri og þrautreyndur kennari í eðlisfræði og stjörnufræði, bæði við Menntaskólann á Akureyri og Háskólann á Akureyri. Sævar Helgi sagði frá námi sínu í stjörnufræðum, hvernig áhugi hans á stjörnufræði kviknaði í barnæsku og starfsemi Stjörnuskoðunarfélags Seltjarnarness þar sem meðal annars er unnið ötullega að því að vekja áhuga barna og unglinga á vísindum. Þórir sagði frá Stjörnu-Odda sem var stjörnuáhugamaður í norðlenskri sveit á tólftu öld og ræddi um Stjörnu-Odda félagið. Síðan var rætt við þá Sævar Helga og Þóri um helstu viðburði ársins sem er að líða, þær uppgötvanir sem lágu að baki Nóbelsverðlaununum í eðlisfræði þetta árið, litið fram á veginn líka og rætt um gildi stjarnvísinda, ekki síst fyrir viðhorf okkar til jarðarinnar sem við byggjum. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.12.30.mp3 Fri, 30 Dec 2011 00:00:00 +0000 52:30 Pétur Halldórsson Rætt er við Þórólf Antonsson, líffræðing hjá Veiðimálastofnun, um rannsóknir á vopnfirsku laxveiðiánum þremur, Vesturdalsá, Selá og Hofsá. Lengi hefur verið fylgst með þessum ám og rannsóknargögn til í áratugi sem gerir þær áhugaverðar til rannsókna. Laxastofnarnir í ánum þremur hafa sveiflast með hliðstæðum hætti allt þar til fyrir 5-6 árum og Þórólfur ræðir hugsanlegar ástæður þessa. Hann talar um að ekki sé alltaf nauðsynlegt að sleppa fiski sem veiddur er, sérstaklega ekki þegar vel veiðist. Við heyrum líka í Guðmundi A. Guðmundssyni, fuglafræðingi á Náttúrufræðistofnun Íslands, í tilefni af því að nú eru 90 ár frá því að byrjað var að merkja fugla á Íslandi. Fuglamerkingar hafa mikið gildi fyrir fuglarannsóknir og nýjasta tækni, örsmá rafeindatæki, bæði svokallaðir dægurritar og gervitunglasendar, hafa þegar aukið mjög þekkingu manna á því hvar fuglar halda sig utan varptímans. Rætt er um svarthol í miðju vetrarbrautar okkar sem er við það að gleypa í sig gasský. Menn geta nú í fyrsta sinn fylgst með slíkum atburði. Einnig er fjallað um breska heimspekinginn, rökfræðinginn, stærðfræðinginn og rithöfundinn Bertrand Russell sem jafnframt var mikill baráttumaður gegn hernaði og kjarnorkuvopnum. Rætt er um þversögn Russels, eitt af því sem hann er þekktastur fyrir. Rætt er við Þórólf Antonsson, líffræðing hjá Veiðimálastofnun, um rannsóknir á vopnfirsku laxveiðiánum þremur, Vesturdalsá, Selá og Hofsá. Lengi hefur verið fylgst með þessum ám og rannsóknargögn til í áratugi sem gerir þær áhugaverðar til rannsókna. Laxastofnarnir í ánum þremur hafa sveiflast með hliðstæðum hætti allt þar til fyrir 5-6 árum og Þórólfur ræðir hugsanlegar ástæður þessa. Hann talar um að ekki sé alltaf nauðsynlegt að sleppa fiski sem veiddur er, sérstaklega ekki þegar vel veiðist. Við heyrum líka í Guðmundi A. Guðmundssyni, fuglafræðingi á Náttúrufræðistofnun Íslands, í tilefni af því að nú eru 90 ár frá því að byrjað var að merkja fugla á Íslandi. Fuglamerkingar hafa mikið gildi fyrir fuglarannsóknir og nýjasta tækni, örsmá rafeindatæki, bæði svokallaðir dægurritar og gervitunglasendar, hafa þegar aukið mjög þekkingu manna á því hvar fuglar halda sig utan varptímans. Rætt er um svarthol í miðju vetrarbrautar okkar sem er við það að gleypa í sig gasský. Menn geta nú í fyrsta sinn fylgst með slíkum atburði. Einnig er fjallað um breska heimspekinginn, rökfræðinginn, stærðfræðinginn og rithöfundinn Bertrand Russell sem jafnframt var mikill baráttumaður gegn hernaði og kjarnorkuvopnum. Rætt er um þversögn Russels, eitt af því sem hann er þekktastur fyrir. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.12.16.mp3 Fri, 16 Dec 2011 12:40:47 +0000 50:08 Pétur Halldórsson Rætt er við Kristin P. Magnússon erfðafræðing og Starra Heiðmarsson grasafræðing um strikamerkingar plantna. Þeir félagar, sem báðir vinna hjá Náttúrufræðistofnun Íslands á Akureyri, hyggjast raðgreina erfðamengi allra íslenskra háplöntutegunda og finna bút í erfðaefni hverrar tegundar sem er einstakur fyrir hana og getur nýst á svipaðan hátt og fingrafar manns. Þetta hefur margvíslegt hagnýtt gildi og getur sparað flokkunarfræðingum mörg handtökin. Einnig er rætt við Katrínu Jakobsdóttur menntamálaráðherra um stuðning stjórnvalda við vísindastarf og hvernig örva má áhuga skólabarna og unglinga á vísindum. Katrín segir meðal annars frá því hvers vegna hún er ekki lengur virk á samskiptavefnum Facebook. Fjallað er um hvernig almenningur getur tekið virkan þátt í vísindastarfi og lagt lið við til dæmis gagnasöfnun og fluttur er pistill um geimfarið Voyager fyrsta sem nálgast nú óðum ystu mörk sólkerfisins. Hann er nú á svæði þar sem sólvindarnir eru hættir að blása og jafnvel er tekið að gæta vinds á móti, vindsveipa úr djúpgeimnum fyrir utan, þar sem áhrifa sólarinnar okkar gætir ekki lengur. Í upphafi þáttar eru líka sagðar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Rætt er við Kristin P. Magnússon erfðafræðing og Starra Heiðmarsson grasafræðing um strikamerkingar plantna. Þeir félagar, sem báðir vinna hjá Náttúrufræðistofnun Íslands á Akureyri, hyggjast raðgreina erfðamengi allra íslenskra háplöntutegunda og finna bút í erfðaefni hverrar tegundar sem er einstakur fyrir hana og getur nýst á svipaðan hátt og fingrafar manns. Þetta hefur margvíslegt hagnýtt gildi og getur sparað flokkunarfræðingum mörg handtökin. Einnig er rætt við Katrínu Jakobsdóttur menntamálaráðherra um stuðning stjórnvalda við vísindastarf og hvernig örva má áhuga skólabarna og unglinga á vísindum. Katrín segir meðal annars frá því hvers vegna hún er ekki lengur virk á samskiptavefnum Facebook. Fjallað er um hvernig almenningur getur tekið virkan þátt í vísindastarfi og lagt lið við til dæmis gagnasöfnun og fluttur er pistill um geimfarið Voyager fyrsta sem nálgast nú óðum ystu mörk sólkerfisins. Hann er nú á svæði þar sem sólvindarnir eru hættir að blása og jafnvel er tekið að gæta vinds á móti, vindsveipa úr djúpgeimnum fyrir utan, þar sem áhrifa sólarinnar okkar gætir ekki lengur. Í upphafi þáttar eru líka sagðar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.12.09.mp3 Fri, 09 Dec 2011 12:02:48 +0000 52:02 Pétur Halldórsson Spennandi er að heyra um allan þann tæknibúnað sem er að finna í nýju varðskipi Íslendinga, Þór, sem er eitthvert best búna björgunarskip heims sem ekki telst til hernaðartóla. Brúin í Þór líkist helst tölvuveri og dráttarbúnaður, olíuhreinsunarbúnaður, slökkvibúnaður og fleira er margfalt öflugra en áður hefur sést hérlendis. Unnþór Torfason yfirvélstjóri og Sigurður Steinar Ketilsson skipherra segja frá skipinu í þættinum. Einnig er í þættinum rætt við Ragnar Stefánsson jarðeðlisfræðing um nýja bók hans um jarðskjálftavá og jarðskjálftaspár. Bókin er á ensku og heitir Advances in Earthquake Prediction: Research and Risk Mitigation. Ragnar lýsir þar niðurstöðum alþjóðlegra rannsóknarverkefna á sviði jarðskjálftaspár þar sem rannsóknarsvæðið er Ísland, sérstaklega Suðurlandsbrotabeltið. Meðal helstu niðurstaðna bókarinnar er að með góðu og samfelldu jarðváreftirliti megi vara á gagnlegan hátt við stórum jarðskjálftum á Íslandi. Að venju eru líka sagðar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Spennandi er að heyra um allan þann tæknibúnað sem er að finna í nýju varðskipi Íslendinga, Þór, sem er eitthvert best búna björgunarskip heims sem ekki telst til hernaðartóla. Brúin í Þór líkist helst tölvuveri og dráttarbúnaður, olíuhreinsunarbúnaður, slökkvibúnaður og fleira er margfalt öflugra en áður hefur sést hérlendis. Unnþór Torfason yfirvélstjóri og Sigurður Steinar Ketilsson skipherra segja frá skipinu í þættinum. Einnig er í þættinum rætt við Ragnar Stefánsson jarðeðlisfræðing um nýja bók hans um jarðskjálftavá og jarðskjálftaspár. Bókin er á ensku og heitir Advances in Earthquake Prediction: Research and Risk Mitigation. Ragnar lýsir þar niðurstöðum alþjóðlegra rannsóknarverkefna á sviði jarðskjálftaspár þar sem rannsóknarsvæðið er Ísland, sérstaklega Suðurlandsbrotabeltið. Meðal helstu niðurstaðna bókarinnar er að með góðu og samfelldu jarðváreftirliti megi vara á gagnlegan hátt við stórum jarðskjálftum á Íslandi. Að venju eru líka sagðar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.12.02.mp3 Fri, 02 Dec 2011 00:00:00 +0000 51:13 Pétur Halldórsson Fjallað er um Kleópötru, drottningu Egyptalands, og leitina að gröf hennar og rómverska hershöfðingjans Markúsar Antóníusar, ástmanns hennar. Kathleen Martinez, fornleifafræðingur frá Dóminíska lýðveldinu, fékk hugmynd um hvar gröf Kleópötru gæti verið að finna og vinnur nú ásamt Zahi Hawass, þekktasta fornleifafræðingi Egypta, og fleirum að rannsóknum sem gætu leyst þessa fornu gátu. Rætt er við Guðmund Engilbertsson , lestrarfræðing á Miðstöð skólaþróunar, um rannsókn sem gerð var á lestrarvenjum barna á Íslandi, í Tyrklandi, Englandi og á Spáni. Rannsóknin leiðir meðal annars í ljós að eftir því sem meira er af bókum á heimilinu hafa börnin meiri áhuga á að lesa. Einnig er fjallað um sykur og hvítt hveiti, hvort rétt sé að þetta hvort tveggja sé eins óhollt og oft er látið af. Vitnað er í íslenskt vísindafólk um þessi efni. Að venju eru líka sagðar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Fjallað er um Kleópötru, drottningu Egyptalands, og leitina að gröf hennar og rómverska hershöfðingjans Markúsar Antóníusar, ástmanns hennar. Kathleen Martinez, fornleifafræðingur frá Dóminíska lýðveldinu, fékk hugmynd um hvar gröf Kleópötru gæti verið að finna og vinnur nú ásamt Zahi Hawass, þekktasta fornleifafræðingi Egypta, og fleirum að rannsóknum sem gætu leyst þessa fornu gátu. Rætt er við Guðmund Engilbertsson , lestrarfræðing á Miðstöð skólaþróunar, um rannsókn sem gerð var á lestrarvenjum barna á Íslandi, í Tyrklandi, Englandi og á Spáni. Rannsóknin leiðir meðal annars í ljós að eftir því sem meira er af bókum á heimilinu hafa börnin meiri áhuga á að lesa. Einnig er fjallað um sykur og hvítt hveiti, hvort rétt sé að þetta hvort tveggja sé eins óhollt og oft er látið af. Vitnað er í íslenskt vísindafólk um þessi efni. Að venju eru líka sagðar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.11.25.mp3 Fri, 25 Nov 2011 00:00:00 +0000 50:04 Pétur Halldórsson Þátturinn 18. nóvember hefst að venju á vísindafréttum en því næst kemur Hjörleifur Guttormsson náttúrufræðingur í þáttinn. Hann er flestum öðrum fróðari um náttúru Vatnajökulsþjóðgarðs og nýlega kom út á þremur tungumálum leiðsögubók um svæðið. Okkur leikur forvitni á að vita hversu vel náttúra Vatnajökulsþjóðgarðs hefur verið rannsökuð og hvað vert væri að rannsaka frekar. Litið verður út í himingeiminn og til tunglsins Evrópu sem er eitt af stærstu tunglum Júpíters. Á Evrópu hefur fundist mikið vatn og vangaeltur hafa verið um að þar gætu verið skilyrði fyrir líf og nýjustu uppgötvanir styrkja þær hugmyndir. Rætt verður við Erlu Björk Örnólfsdóttur, líffræðing og forstöðumann Varar sjávarrannsóknarseturs í Ólafsvík, um stóran þörung sem fundist hefur í Breiðafirði. Loks er sagt frá einni merkustu flugkonu sögunnar, Önnu Reitsch, sem var meðal fyrstu reynsluflugmannanna og mikil afrekskona á sínu sviði. En þar sem blómaskeið hennar var á dögum Þriðja ríkis Hitlers hefur nafni hennar ekki verið haldið á loft sem skyldi. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Þátturinn 18. nóvember hefst að venju á vísindafréttum en því næst kemur Hjörleifur Guttormsson náttúrufræðingur í þáttinn. Hann er flestum öðrum fróðari um náttúru Vatnajökulsþjóðgarðs og nýlega kom út á þremur tungumálum leiðsögubók um svæðið. Okkur leikur forvitni á að vita hversu vel náttúra Vatnajökulsþjóðgarðs hefur verið rannsökuð og hvað vert væri að rannsaka frekar. Litið verður út í himingeiminn og til tunglsins Evrópu sem er eitt af stærstu tunglum Júpíters. Á Evrópu hefur fundist mikið vatn og vangaeltur hafa verið um að þar gætu verið skilyrði fyrir líf og nýjustu uppgötvanir styrkja þær hugmyndir. Rætt verður við Erlu Björk Örnólfsdóttur, líffræðing og forstöðumann Varar sjávarrannsóknarseturs í Ólafsvík, um stóran þörung sem fundist hefur í Breiðafirði. Loks er sagt frá einni merkustu flugkonu sögunnar, Önnu Reitsch, sem var meðal fyrstu reynsluflugmannanna og mikil afrekskona á sínu sviði. En þar sem blómaskeið hennar var á dögum Þriðja ríkis Hitlers hefur nafni hennar ekki verið haldið á loft sem skyldi. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.11.18.mp3 Fri, 18 Nov 2011 19:00:43 +0000 48:48 Pétur Halldórsson Rúm hálf öld er frá því að skurðlæknar græddu í fyrsta sinn í aðra manneskju líffæri úr annarri manneskju. Síðan hafa orðið miklar framfarir í þessari grein læknisvísindanna en framboð á líffærum hefur ekki vaxið jafnhratt og eftirspurnin. Sömuleiðis fylgja því ýmis vandamál þegar framandi vefur er settur inn í mannslíkamann, líffæri þurfa að passa, vera heilbrigð og svo framvegis. Þess vegna binda menn miklar vonir við að hægt verði að rækta ný líffæri og þróun slíkrar tækni er langt á veg komin. Íslendingar taka þátt í þessari vísindaþróun og í þættinum í þetta sinn er rætt við Ársæl Má Arnarsson taugalífeðlisfræðing sem vinnur ásamt sænskum vísindamönnum að því að þróa aðferðir til að rækta hornhimnur í mannsaugu. Hann lýsir rannsóknunum og á hvaða stigi þær eru. Óljóst er hvenær og jafnvel hvort verður hægt að rækta hornhimnur í heilu lagi og græða þær í fólk en það yrðu mikil tímamót í augnlækningum. Rætt er líka við Eyþór Bender hjá stoðtækjafyrirtækinu Berkeley Bionics í Kaliforníu. Fyrirtækið er að setja á markað um þessar mundir svokallaðan gengil sem gerir fólki í hjólastól kleift að standa upp og ganga. Tækið verður fyrst um sinn notað til þjálfunar á endurhæfingarstöðvum en á næsta ári er von á annarri kynslóð tækisins sem fólk getur notað í dagleglu lífi. Þá er líka fjallað um spurninguna: Hvers vegna blika stjörnur? Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Rúm hálf öld er frá því að skurðlæknar græddu í fyrsta sinn í aðra manneskju líffæri úr annarri manneskju. Síðan hafa orðið miklar framfarir í þessari grein læknisvísindanna en framboð á líffærum hefur ekki vaxið jafnhratt og eftirspurnin. Sömuleiðis fylgja því ýmis vandamál þegar framandi vefur er settur inn í mannslíkamann, líffæri þurfa að passa, vera heilbrigð og svo framvegis. Þess vegna binda menn miklar vonir við að hægt verði að rækta ný líffæri og þróun slíkrar tækni er langt á veg komin. Íslendingar taka þátt í þessari vísindaþróun og í þættinum í þetta sinn er rætt við Ársæl Má Arnarsson taugalífeðlisfræðing sem vinnur ásamt sænskum vísindamönnum að því að þróa aðferðir til að rækta hornhimnur í mannsaugu. Hann lýsir rannsóknunum og á hvaða stigi þær eru. Óljóst er hvenær og jafnvel hvort verður hægt að rækta hornhimnur í heilu lagi og græða þær í fólk en það yrðu mikil tímamót í augnlækningum. Rætt er líka við Eyþór Bender hjá stoðtækjafyrirtækinu Berkeley Bionics í Kaliforníu. Fyrirtækið er að setja á markað um þessar mundir svokallaðan gengil sem gerir fólki í hjólastól kleift að standa upp og ganga. Tækið verður fyrst um sinn notað til þjálfunar á endurhæfingarstöðvum en á næsta ári er von á annarri kynslóð tækisins sem fólk getur notað í dagleglu lífi. Þá er líka fjallað um spurninguna: Hvers vegna blika stjörnur? Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.11.11.mp3 Fri, 11 Nov 2011 12:18:13 +0000 50:05 Pétur Halldórsson Rætt er við Kjartan Ólafsson, lektor í félagsfræði, sem er einn fjögurra aðalhöfunda nýrrar skýrslu um netnotkun barna í Evrópu og upplifun þeirra af neikvæðum hliðum þess. Rannsóknin var gerð í 25 löndum og í ljós kom til dæmis að mikill meirihluti evrópskra barna á aldrinum 9-16 ára notar netið nánast daglega og þau eru sífellt yngri þegar þau byrja að nota það. Fá börn segjast hafa orðið fyrir óþægilegri reynslu eins og einelti eða öðru ofbeldi á netinu en við því verður þó að bregðast og gera netið eins öruggt og mögulegt er. Í þættinum er líka rætt um nokkur mengunarefni sem stafa af landbúnaði, sagðar fréttir úr vísindaheiminum og svolítið af nýjustu uppgötvunum í stjarnvísindum ásamt því að sagðar eru vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Rætt er við Kjartan Ólafsson, lektor í félagsfræði, sem er einn fjögurra aðalhöfunda nýrrar skýrslu um netnotkun barna í Evrópu og upplifun þeirra af neikvæðum hliðum þess. Rannsóknin var gerð í 25 löndum og í ljós kom til dæmis að mikill meirihluti evrópskra barna á aldrinum 9-16 ára notar netið nánast daglega og þau eru sífellt yngri þegar þau byrja að nota það. Fá börn segjast hafa orðið fyrir óþægilegri reynslu eins og einelti eða öðru ofbeldi á netinu en við því verður þó að bregðast og gera netið eins öruggt og mögulegt er. Í þættinum er líka rætt um nokkur mengunarefni sem stafa af landbúnaði, sagðar fréttir úr vísindaheiminum og svolítið af nýjustu uppgötvunum í stjarnvísindum ásamt því að sagðar eru vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.11.04.mp3 Fri, 04 Nov 2011 15:58:48 +0000 49:53 Pétur Halldórsson Í þetta sinn er í Tilraunaglasinu rætt við Guðjón Andra Gylfason lífefnafræðing um doktorsrannsókn hans á svokölluðum himnuflekum. Þessir flekar eru einingar í frumuhimnum og nýuppgötvuð fyrirbæri í vísindunum. Guðjón Andri rannsakar þessa fleka í frumum sem teknar eru úr meltingarvegi þorsks og við rannsóknirnar hafa komið í ljós óvæntar niðurstöður sem tengjast fitusýrum. Í þættinum verður líka fjallað um Eris, dvergreikistjörnu á stærð við Plútó sem er að finna utarlega í sólkerfi okkar. Nýlega gekk Eris fyrir stjörnu þannig að stjörnumyrkvi varð og þá var hægt að nota geimsjónauka til að gera ýmsar mælingar á dvergreikistjörnunni, meðal annars til að meta stærð hennar, eðlismassa, efnisgerð, yfirborð og fleira. Þá verður litið til síldarsögunnar og sagt frá tækinu sem gjörbreytti möguleikum skipstjórnarmanna til að finna síld á miðunum við Ísland. Þetta var svokallað asdikk-tæki sem spratt af stríðstólum sem þróuðust hratt í seinni heimsstyrjöldinni. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þetta sinn er í Tilraunaglasinu rætt við Guðjón Andra Gylfason lífefnafræðing um doktorsrannsókn hans á svokölluðum himnuflekum. Þessir flekar eru einingar í frumuhimnum og nýuppgötvuð fyrirbæri í vísindunum. Guðjón Andri rannsakar þessa fleka í frumum sem teknar eru úr meltingarvegi þorsks og við rannsóknirnar hafa komið í ljós óvæntar niðurstöður sem tengjast fitusýrum. Í þættinum verður líka fjallað um Eris, dvergreikistjörnu á stærð við Plútó sem er að finna utarlega í sólkerfi okkar. Nýlega gekk Eris fyrir stjörnu þannig að stjörnumyrkvi varð og þá var hægt að nota geimsjónauka til að gera ýmsar mælingar á dvergreikistjörnunni, meðal annars til að meta stærð hennar, eðlismassa, efnisgerð, yfirborð og fleira. Þá verður litið til síldarsögunnar og sagt frá tækinu sem gjörbreytti möguleikum skipstjórnarmanna til að finna síld á miðunum við Ísland. Þetta var svokallað asdikk-tæki sem spratt af stríðstólum sem þróuðust hratt í seinni heimsstyrjöldinni. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.10.28.mp3 Fri, 28 Oct 2011 12:19:07 +0000 50:05 Pétur Halldórsson Sjávarútvegsskóli Sameinuðu þjóðanna er til umfjöllunar í þættinum að þessu sinni. Við lítum aðeins inn í kennslustund þar sem nemar eru að segja hver öðrum frá sjávarútvegsfyrirtækjum sem þeir hafa heimsótt. Síðan er rætt við Tuma Tómasson, skólastjóra skólans, sem segir frá upphafi hans, lýsir náminu og gagnsemi þess fyrir fólk í þróunarlöndunum. En við Íslendingar getum líka haft gagn af þessu samstarfi því nemendur skólans eru vel menntað fólk sem oft hefur lokið meistara- og jafnvel doktorsprófi og hefur að minnsta kosti tveggja ára starfsreynslu. Þá er einnig fjallað um eyðingu ágengra plantna eins og alaskalúpínu og skógarkerfils í landi Stykkishólmsbæjar. Náttúrustofa Vesturlands hefur umsjón með verkefninu og Róbert Arnar Stefánsson, líffræðingur og forstöðumaður, segir frá því. Við heyrum af nýrri skýrslu sem birt var í vísindaritinu Science þar sem fram kemur að enginn teljanlegur ávinningur sé af því að skipta börnum í bekki eftir kynjum og það geti jafnvel ýtt undir einhæfar staðalmyndir kynjanna. Vísindafréttir eru líka á sínum stað í þættinum. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Sjávarútvegsskóli Sameinuðu þjóðanna er til umfjöllunar í þættinum að þessu sinni. Við lítum aðeins inn í kennslustund þar sem nemar eru að segja hver öðrum frá sjávarútvegsfyrirtækjum sem þeir hafa heimsótt. Síðan er rætt við Tuma Tómasson, skólastjóra skólans, sem segir frá upphafi hans, lýsir náminu og gagnsemi þess fyrir fólk í þróunarlöndunum. En við Íslendingar getum líka haft gagn af þessu samstarfi því nemendur skólans eru vel menntað fólk sem oft hefur lokið meistara- og jafnvel doktorsprófi og hefur að minnsta kosti tveggja ára starfsreynslu. Þá er einnig fjallað um eyðingu ágengra plantna eins og alaskalúpínu og skógarkerfils í landi Stykkishólmsbæjar. Náttúrustofa Vesturlands hefur umsjón með verkefninu og Róbert Arnar Stefánsson, líffræðingur og forstöðumaður, segir frá því. Við heyrum af nýrri skýrslu sem birt var í vísindaritinu Science þar sem fram kemur að enginn teljanlegur ávinningur sé af því að skipta börnum í bekki eftir kynjum og það geti jafnvel ýtt undir einhæfar staðalmyndir kynjanna. Vísindafréttir eru líka á sínum stað í þættinum. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.10.21.mp3 Fri, 21 Oct 2011 11:25:10 +0000 50:01 Pétur Halldórsson Í Sjávarrannsóknarsetrinu Vör í Ólafsvík eru stundaðar margvíslegar rannsóknir á lífríki sjávarins við Snæfellsnes, einkum í Breiðafirði. Meðal þess sem rannsakað hefur verið er beitukóngurinn, meðal annars til að sjá hvort stofnar hans eru fleiri en einn. Þetta hefur sitt að segja um hvort og hvernig hægt er að nýta beitukónginn en vísindalegt gildi rannsóknanna er líka mikið. Dr. Erla Björk Örnólfsdóttir, sjávarlíffræðingur og forstöðumaður Varar, segir okkur frá þessum rannsóknum. Eining verður í þættinum rætt við Evu Maríu Sigbjörnsdóttur, líffræðing hjá útibúi Hafrannsóknarstofnunar í Ólafsvík, um gulldeplurannsóknir. Evar María stóð og mældi gulldeplu þegar Tilraunaglasið bar að garði. Þá verður í þættinum litið til tunglsins þar sem menn hafa fundið merki um mikið magn títans. Það gæti bæði gefið vonir um vinnslu þessa dýrmæta málms á tunglinu en líka vísbendingar um efnasamsetningu tunglsins og hvernig það myndaðist. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í Sjávarrannsóknarsetrinu Vör í Ólafsvík eru stundaðar margvíslegar rannsóknir á lífríki sjávarins við Snæfellsnes, einkum í Breiðafirði. Meðal þess sem rannsakað hefur verið er beitukóngurinn, meðal annars til að sjá hvort stofnar hans eru fleiri en einn. Þetta hefur sitt að segja um hvort og hvernig hægt er að nýta beitukónginn en vísindalegt gildi rannsóknanna er líka mikið. Dr. Erla Björk Örnólfsdóttir, sjávarlíffræðingur og forstöðumaður Varar, segir okkur frá þessum rannsóknum. Eining verður í þættinum rætt við Evu Maríu Sigbjörnsdóttur, líffræðing hjá útibúi Hafrannsóknarstofnunar í Ólafsvík, um gulldeplurannsóknir. Evar María stóð og mældi gulldeplu þegar Tilraunaglasið bar að garði. Þá verður í þættinum litið til tunglsins þar sem menn hafa fundið merki um mikið magn títans. Það gæti bæði gefið vonir um vinnslu þessa dýrmæta málms á tunglinu en líka vísbendingar um efnasamsetningu tunglsins og hvernig það myndaðist. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.10.14.mp3 Fri, 14 Oct 2011 16:42:27 +0000 49:42 Pétur Halldórsson Er sögukennsla í íslenskum skólum föst í gömlum viðjum? Er of mikil áhersla lögð á stjórnmálasögu þjóðarinnar? Getur verið að menningarsagan gleymist og jafnvel heilu landshlutarnir en líka konur og börn? Bragi Guðmundsson, prófessor við kennaradeild Háskólans á Akureyri, hefur gagnrýnt þær sögubækur sem nú eru notaðar í íslenskum grunn- og framhaldsskólum og hefur aðrar hugmyndir um hvernig skrifa á sögubækurnar. Hann vill að menningin og líf fólks, bæði barna, kvenna og karla, verði vafið inn í þá atburðarás sögunnar sem borin er á borð fyrir nemendur og að viðfangsefnunum í kennslunni verði dreift um landið til að koma í veg fyrir einsleitni í kennslunni og til að allt landið sé með í umfjölluninni. Einnig þurfi margt fólk með fjölbreytta sýn og hugmyndir að taka þátt í að móta stefnuna um hvernig sögubækurnar eiga að vera. Í þættinum verður líka sagt frá útnefningum sænsku Nóbelnefndarinnar til verðlauna í vísindum, efnafræði, eðlisfræði, læknis- og lífeðlisfræði. Við heyrum í tveimur vísindamannanna, brot úr símaviðtölum sem heyra má á vef Nóbelsnefndarinnar, www.nobelprize.org, og greint er frá í stuttu máli fyrir hvað vísindamennirnir fá verðlaunin. Að venju eru verðlaunuð afrek sem hafa markað spor í vísindasöguna og valdið straumhvörfum í þekkingu og rannsóknum. Einnig er fjallað um það hvernig tæknibyltingin sem reið yfir með netinu hefur valdið breytingum á póstsendingum. Víða hafa menn brugðist við þessum breytingum og lagað póstdreifingu að þeim en það hefur hin opinbera bandaríska póstþjónusta, USPS, ekki gert og sýpur seyðið af því. Gríðarlegt tap er af starfseminni og það eykst með ári hverju. Fyrir 150 árum kippti ritsíminn fótunum undan hraðsendingarþjónustu sem hét Pony Express og fólst í því að póstburðarmenn á hestbaki hentust ríkja á milli með sendingar eða skeyti. Sú þjónusta var aðeins við lýði í hálft annað ár. Lengur virðist taka fyrir USPS að bregðast við netbyltingunni. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Er sögukennsla í íslenskum skólum föst í gömlum viðjum? Er of mikil áhersla lögð á stjórnmálasögu þjóðarinnar? Getur verið að menningarsagan gleymist og jafnvel heilu landshlutarnir en líka konur og börn? Bragi Guðmundsson, prófessor við kennaradeild Háskólans á Akureyri, hefur gagnrýnt þær sögubækur sem nú eru notaðar í íslenskum grunn- og framhaldsskólum og hefur aðrar hugmyndir um hvernig skrifa á sögubækurnar. Hann vill að menningin og líf fólks, bæði barna, kvenna og karla, verði vafið inn í þá atburðarás sögunnar sem borin er á borð fyrir nemendur og að viðfangsefnunum í kennslunni verði dreift um landið til að koma í veg fyrir einsleitni í kennslunni og til að allt landið sé með í umfjölluninni. Einnig þurfi margt fólk með fjölbreytta sýn og hugmyndir að taka þátt í að móta stefnuna um hvernig sögubækurnar eiga að vera. Í þættinum verður líka sagt frá útnefningum sænsku Nóbelnefndarinnar til verðlauna í vísindum, efnafræði, eðlisfræði, læknis- og lífeðlisfræði. Við heyrum í tveimur vísindamannanna, brot úr símaviðtölum sem heyra má á vef Nóbelsnefndarinnar, www.nobelprize.org, og greint er frá í stuttu máli fyrir hvað vísindamennirnir fá verðlaunin. Að venju eru verðlaunuð afrek sem hafa markað spor í vísindasöguna og valdið straumhvörfum í þekkingu og rannsóknum. Einnig er fjallað um það hvernig tæknibyltingin sem reið yfir með netinu hefur valdið breytingum á póstsendingum. Víða hafa menn brugðist við þessum breytingum og lagað póstdreifingu að þeim en það hefur hin opinbera bandaríska póstþjónusta, USPS, ekki gert og sýpur seyðið af því. Gríðarlegt tap er af starfseminni og það eykst með ári hverju. Fyrir 150 árum kippti ritsíminn fótunum undan hraðsendingarþjónustu sem hét Pony Express og fólst í því að póstburðarmenn á hestbaki hentust ríkja á milli með sendingar eða skeyti. Sú þjónusta var aðeins við lýði í hálft annað ár. Lengur virðist taka fyrir USPS að bregðast við netbyltingunni. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.10.07.mp3 Fri, 07 Oct 2011 17:04:31 +0000 49:40 Pétur Halldórsson Rætt er við Steingrím Jónsson [1957-], haffræðing við Hafrannsóknarstofnun og prófessor við Háskólann á Akureyri, um rannsóknir á hafstraumum við Ísland. Framfarir í smíði mælitækja hafa gert kleift að rannsaka mun betur og nánar straumakerfi heimshafanna og með mælingum í sjónum við Ísland síðustu fimmtán árin eða svo hafa menn komist að mörgu nýju, meðal annars fundið óvæntan straum í landgrunnshlíðinni norðan Íslands sem rennur í öfuga átt við það sem talið hafði verið eðlilegt út frá þrýstingsmælingum. Í þessum straumi er kaldur sjór sem sokkið hefur til botns og rennur saman við aðra kalda strauma til suðurs í Grænlandssundi. Steingrímur segir frá tengslum hafstrauma við loftslag og loftslagsbreytingar og hvernig fundur hins nýja straums breytti hugmyndum manna um hættuna á því að Golfstraumurinn stöðvaðist með kólnandi veðri hér í kjölfarið. Einnig er rætt við Guðmund Halldórsson [1952-], rannsóknarstjóra Landgræðslunnar, um ertuyglu, íslenska fiðrildategund sem hefur tekið upp á því að éta lúpínu, jafnvel í svo miklum mæli að lúpínubreiður séu farnar að láta undan síga. Hugað er að suði í eyrum sem er þrálátur kvilli hjá mörgum. Hlustendur fá að heyra dæmi um það hvernig fólk upplifir suð í eyrum og sagt verður frá nýrri rannsókn sem bendir til þess að allir sem þjást af eyrnasuði hafi skerta heyrn af einhverju tagi. Að venju eru líka sagðar fréttir úr vísindaheiminum. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Rætt er við Steingrím Jónsson [1957-], haffræðing við Hafrannsóknarstofnun og prófessor við Háskólann á Akureyri, um rannsóknir á hafstraumum við Ísland. Framfarir í smíði mælitækja hafa gert kleift að rannsaka mun betur og nánar straumakerfi heimshafanna og með mælingum í sjónum við Ísland síðustu fimmtán árin eða svo hafa menn komist að mörgu nýju, meðal annars fundið óvæntan straum í landgrunnshlíðinni norðan Íslands sem rennur í öfuga átt við það sem talið hafði verið eðlilegt út frá þrýstingsmælingum. Í þessum straumi er kaldur sjór sem sokkið hefur til botns og rennur saman við aðra kalda strauma til suðurs í Grænlandssundi. Steingrímur segir frá tengslum hafstrauma við loftslag og loftslagsbreytingar og hvernig fundur hins nýja straums breytti hugmyndum manna um hættuna á því að Golfstraumurinn stöðvaðist með kólnandi veðri hér í kjölfarið. Einnig er rætt við Guðmund Halldórsson [1952-], rannsóknarstjóra Landgræðslunnar, um ertuyglu, íslenska fiðrildategund sem hefur tekið upp á því að éta lúpínu, jafnvel í svo miklum mæli að lúpínubreiður séu farnar að láta undan síga. Hugað er að suði í eyrum sem er þrálátur kvilli hjá mörgum. Hlustendur fá að heyra dæmi um það hvernig fólk upplifir suð í eyrum og sagt verður frá nýrri rannsókn sem bendir til þess að allir sem þjást af eyrnasuði hafi skerta heyrn af einhverju tagi. Að venju eru líka sagðar fréttir úr vísindaheiminum. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.09.30.mp3 Fri, 30 Sep 2011 16:12:48 +0000 50:57 Pétur Halldórsson Rætt er við Kristínu Lindu Jónsdóttur sálfræðinema sem gerði í sumar rannsókn á hlutföllum kynjanna í þeim bókum sem notaðar eru við sögukennslu í íslenskum grunnskólum. Þar kom í ljós að hlutfall kvenna er mjög lágt og framsetning á hlut kvenna í Íslandssögunni mjög bágborin. Kristín Linda segir hvernig hún vann rannsóknina, sem gerð var á vegum Jafnréttisstofu með styrk frá Nýsköpunarsjóði námsmanna, og reifar niðurstöðurnar. Við heyrum líka í Róberti Arnari Stefánssyni, líffræðingi og forstöðumanni Náttúrustofu Vesturlands. Starfsfólk Náttúrustofunnar fylgist með hafarnarstofninum og Róbert segir okkur frá því starfi. Við lítum í nýjasta tölublað Læknablaðsins þar sem sagt er frá doktorsritgerð Sifjar Hansdóttur sem bendir til að D-vítamín sé vörn gegn veirusýkingum og heyrum líka um nýjar uppgötvanir danskra vísindamanna sem hefur tekist að greina tengsl milli sjúkdóma sem engum hefði áður dottið í hug að gætu tengst. En fyrst eru sagðar nokkrar vísindafréttir. Rætt er við Kristínu Lindu Jónsdóttur sálfræðinema sem gerði í sumar rannsókn á hlutföllum kynjanna í þeim bókum sem notaðar eru við sögukennslu í íslenskum grunnskólum. Þar kom í ljós að hlutfall kvenna er mjög lágt og framsetning á hlut kvenna í Íslandssögunni mjög bágborin. Kristín Linda segir hvernig hún vann rannsóknina, sem gerð var á vegum Jafnréttisstofu með styrk frá Nýsköpunarsjóði námsmanna, og reifar niðurstöðurnar. Við heyrum líka í Róberti Arnari Stefánssyni, líffræðingi og forstöðumanni Náttúrustofu Vesturlands. Starfsfólk Náttúrustofunnar fylgist með hafarnarstofninum og Róbert segir okkur frá því starfi. Við lítum í nýjasta tölublað Læknablaðsins þar sem sagt er frá doktorsritgerð Sifjar Hansdóttur sem bendir til að D-vítamín sé vörn gegn veirusýkingum og heyrum líka um nýjar uppgötvanir danskra vísindamanna sem hefur tekist að greina tengsl milli sjúkdóma sem engum hefði áður dottið í hug að gætu tengst. En fyrst eru sagðar nokkrar vísindafréttir. http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.09.23.mp3 Fri, 23 Sep 2011 12:17:21 +0000 51:17 Pétur Halldórsson Í Tilraunaglasinu í dag er rætt við Guðmund Halldórsson, rannsóknarstjóra Landgræðslunnar, því í dag er dagur íslenskrar náttúru og það sem vegur einna mest í spurningunni um framtíð íslenskrar náttúru er hvort gróðri og jarðvegi fer fram eða hvort gengið verður á þessi jarðargæði. Vistheimt er hugtak sem við Guðmundur ræðum hér á eftir, útskýrum hugtakið og vinnu íslenskra vísindamanna, ræktenda og áhugafólks að því að endurheimta vistkerfi sem hafa spillst eða tapast. Hér verður einnig rætt við Theódóru Matthíasdóttur, ferðamála- og jarðfræðing. Hún er umhverfisfulltrúi sveitarfélaganna fimm á Snæfellsnesi sem hafa fengið umhverfisvottun og nú er sú hugmynd rædd á Vesturlandi að öll sveitarfélög í landshlutanum verði sér úti um slíka vottun. Ráðstefna um þau efni verður haldin í Borgarnesi á fimmtudaginn kemur. Við lítum til uppgötvana stjörnufræðinga sem fundið hafa fimmtíu nýjar fjarreikistjörnur sem er liður í leitinni að lífi á öðrum hnöttum en byrjum á nokkrum vísindafréttum. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í Tilraunaglasinu í dag er rætt við Guðmund Halldórsson, rannsóknarstjóra Landgræðslunnar, því í dag er dagur íslenskrar náttúru og það sem vegur einna mest í spurningunni um framtíð íslenskrar náttúru er hvort gróðri og jarðvegi fer fram eða hvort gengið verður á þessi jarðargæði. Vistheimt er hugtak sem við Guðmundur ræðum hér á eftir, útskýrum hugtakið og vinnu íslenskra vísindamanna, ræktenda og áhugafólks að því að endurheimta vistkerfi sem hafa spillst eða tapast. Hér verður einnig rætt við Theódóru Matthíasdóttur, ferðamála- og jarðfræðing. Hún er umhverfisfulltrúi sveitarfélaganna fimm á Snæfellsnesi sem hafa fengið umhverfisvottun og nú er sú hugmynd rædd á Vesturlandi að öll sveitarfélög í landshlutanum verði sér úti um slíka vottun. Ráðstefna um þau efni verður haldin í Borgarnesi á fimmtudaginn kemur. Við lítum til uppgötvana stjörnufræðinga sem fundið hafa fimmtíu nýjar fjarreikistjörnur sem er liður í leitinni að lífi á öðrum hnöttum en byrjum á nokkrum vísindafréttum. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.09.16.mp3 Fri, 16 Sep 2011 12:01:27 +0000 50:33 Sagðar eru vísindafréttir en því næst rætt við Snæfríði Þóru Egilson, prófessor í iðjuþjálfunarfræðum við Háskólann á Akureyri, um fyrsta fræðilega ritið á íslensku um iðjuþjálfunarfræði sem nýkomið er út. Iðjuþjálfun er orðin stöndug fræðigrein hér á landi og um allan heim eru nú notuð matstæki sem þróuð hafa verið hérlendis. Við heyrum líka um rafbíla í þættinum. Ívar Örn Pétursson gerði BS-verkefni í umhverfis- og orkufræðum þar sem hann kannaði hvaða áhrif það hefði á efnahag bíleigenda á Akureyri ef þeir væru allt í einu farnir að nota rafmagn í stað díselolíu og bensíns á bíla sína. Í framhaldi af því heyrum við um nýja tegund rafhlaðna, litíum-loftrafhlöður, sem verið er að þróa. Danski tækniháskólinn tekur þátt í því starfi. Rætt er um illgresistegundir sem byggt hafa upp ónæmi við illgresiseyði. Bændur víða um heim hafa um fimmtán ára skeið ræktað nytjaplöntur sem þola illgresiseyði og því hafa þeir getað úðað akra sína með illgresiseyði án þess að skaða uppskeruplönturnar. En náttúran hefur brugðist skjótt við með öflugu náttúruvali og þróað illgresi sem þolir eitrið. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Sagðar eru vísindafréttir en því næst rætt við Snæfríði Þóru Egilson, prófessor í iðjuþjálfunarfræðum við Háskólann á Akureyri, um fyrsta fræðilega ritið á íslensku um iðjuþjálfunarfræði sem nýkomið er út. Iðjuþjálfun er orðin stöndug fræðigrein hér á landi og um allan heim eru nú notuð matstæki sem þróuð hafa verið hérlendis. Við heyrum líka um rafbíla í þættinum. Ívar Örn Pétursson gerði BS-verkefni í umhverfis- og orkufræðum þar sem hann kannaði hvaða áhrif það hefði á efnahag bíleigenda á Akureyri ef þeir væru allt í einu farnir að nota rafmagn í stað díselolíu og bensíns á bíla sína. Í framhaldi af því heyrum við um nýja tegund rafhlaðna, litíum-loftrafhlöður, sem verið er að þróa. Danski tækniháskólinn tekur þátt í því starfi. Rætt er um illgresistegundir sem byggt hafa upp ónæmi við illgresiseyði. Bændur víða um heim hafa um fimmtán ára skeið ræktað nytjaplöntur sem þola illgresiseyði og því hafa þeir getað úðað akra sína með illgresiseyði án þess að skaða uppskeruplönturnar. En náttúran hefur brugðist skjótt við með öflugu náttúruvali og þróað illgresi sem þolir eitrið. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.06.10.mp3 Fri, 10 Jun 2011 12:23:24 +0000 48:40 Rætt er við Önnu G. Thorarensen sérkennara sem rannsakaði hvernig hjálpa má börnum í fyrstu bekkjum grunnskóla sem eiga erfitt með að læra að lesa. Anna segir mikilvægt að byrja sem fyrst á slíkri aðstoð því eftir átta ára aldurinn minnkar hljóðkerfisvitund barnanna. Öflug lestraraðstoð í fyrsta og öðrum bekk geti verið einhver besta forvörn sem um getur því að vandamál við lestur geta leitt til ótal vandamála sem hafa áhrif á fólk alla ævi. Einnig er fjallað hér um skógræktarmál og rætt við Hrein Óskarsson, skógarvörð á Suðurlandi, sem hefur kannað áhrif gossins í Eyjafjallajökli á tré og annan gróður. Fjallað er um svarta kassa í bíla og himinhnetti þar sem líf gæti verið að finna en fyrst heyrum við nokkrar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson Rætt er við Önnu G. Thorarensen sérkennara sem rannsakaði hvernig hjálpa má börnum í fyrstu bekkjum grunnskóla sem eiga erfitt með að læra að lesa. Anna segir mikilvægt að byrja sem fyrst á slíkri aðstoð því eftir átta ára aldurinn minnkar hljóðkerfisvitund barnanna. Öflug lestraraðstoð í fyrsta og öðrum bekk geti verið einhver besta forvörn sem um getur því að vandamál við lestur geta leitt til ótal vandamála sem hafa áhrif á fólk alla ævi. Einnig er fjallað hér um skógræktarmál og rætt við Hrein Óskarsson, skógarvörð á Suðurlandi, sem hefur kannað áhrif gossins í Eyjafjallajökli á tré og annan gróður. Fjallað er um svarta kassa í bíla og himinhnetti þar sem líf gæti verið að finna en fyrst heyrum við nokkrar vísindafréttir. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.06.03.mp3 Fri, 03 Jun 2011 16:03:05 +0000 49:55 Pétur Halldórsson Í þættinum er fylgst með meistaravörn Halldórs Péturs Ásbjörnssonar í auðlindafræðum við Háskólann á Akureyri. Halldór rannsakaði möguleika á veiðum og vinnslu ígulkera í Eyjafirði. Við heyrum í honum, líka andmælandanum við meistaravörnina, Guðrúnu Þórarinsdóttur sjávarlíffræðingi, og leiðbeinanda Halldórs, Hreiðari Þór Valtýssyni. Rætt er um hvernig aðferðir lögreglu við leit að raðmorðingjum nýtist við rannsóknir á sjúkdómsfaröldrum, sagt frá nýfundinni ofurstjörnu sem er 50.000 stiga heit og stök í geimnum en líka talað um ónjútónskan vökva og hvernig hann má búa til með skemmtilegri tilraun. Að venju hefst þátturinn á vísindafréttum. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er fylgst með meistaravörn Halldórs Péturs Ásbjörnssonar í auðlindafræðum við Háskólann á Akureyri. Halldór rannsakaði möguleika á veiðum og vinnslu ígulkera í Eyjafirði. Við heyrum í honum, líka andmælandanum við meistaravörnina, Guðrúnu Þórarinsdóttur sjávarlíffræðingi, og leiðbeinanda Halldórs, Hreiðari Þór Valtýssyni. Rætt er um hvernig aðferðir lögreglu við leit að raðmorðingjum nýtist við rannsóknir á sjúkdómsfaröldrum, sagt frá nýfundinni ofurstjörnu sem er 50.000 stiga heit og stök í geimnum en líka talað um ónjútónskan vökva og hvernig hann má búa til með skemmtilegri tilraun. Að venju hefst þátturinn á vísindafréttum. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.05.27.mp3 Fri, 27 May 2011 00:00:00 +0000 49:54 Pétur Halldórsson Í þættinum er rætt við Pál Theodórsson, eðlisfræðing á Raunvísindastofnun Háskóla Íslands, um geislakolsmælingar og hvernig þær má nýta í fornleifafræðinni, til dæmis til að komast að því hvort Ísland byggðist fyrr en áður hefur verið talið. Nýtt og meðfærilegt greiningartæki hefur verið þróað hjá Raunvísindastofnun til þessara nota. Einnig er rætt við Stefán B. Sigurðsson, rektor Háskólans á Akureyri, um samkomulag fjögurra íslenskra háskóla sem rektorarnir rituðu undir í síðustu viku. Með því á að samræma ráðningarmál háskólakennara, efla möguleika á fjarkennslu og fjarfundum og fleira sem eflir skólana og eykur samstarf þeirra. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rætt við Pál Theodórsson, eðlisfræðing á Raunvísindastofnun Háskóla Íslands, um geislakolsmælingar og hvernig þær má nýta í fornleifafræðinni, til dæmis til að komast að því hvort Ísland byggðist fyrr en áður hefur verið talið. Nýtt og meðfærilegt greiningartæki hefur verið þróað hjá Raunvísindastofnun til þessara nota. Einnig er rætt við Stefán B. Sigurðsson, rektor Háskólans á Akureyri, um samkomulag fjögurra íslenskra háskóla sem rektorarnir rituðu undir í síðustu viku. Með því á að samræma ráðningarmál háskólakennara, efla möguleika á fjarkennslu og fjarfundum og fleira sem eflir skólana og eykur samstarf þeirra. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 20. maí 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.05.20.mp3 Fri, 20 May 2011 12:03:40 +0000 49:53 Í þættinum eru sagðar vísindafréttir og því næst rætt við Ágúst Guðmundsson [1944-], framkvæmdastjóra Fjarkönnunar ehf., um landfræðileg gögn sem fyrirtækið safnar frá gervitunglum í samstarfi við þýskan háskóla. Gervitunglin fara reglulega yfir Ísland og taka innrauðar myndir og hitamyndir sem nota má meðal annars til þess að vakta breytingar á náttúru landsins, mengun og jafnvel til að spá fyrir um eldgos. Einnig er rætt við Pétur Kristjánsson [1952-], forstöðumann Tækniminjasafns Austurlands, um þá byltingu sem varð þegar ritsíminn var lagður um Ísland árið 1906. Kannski má segja að það verk marki upphaf þess nútímasamfélags sem við þekkjum nú. Sagt verður frá nýrri skýrslu frá loftslagsnefnd Sameinuðu þjóðanna sem segir að endurnýjanlegir orkugjafar geti séð jarðarbúum fyrir mestallri orku sem þeir þurfa um miðja þessa öld en þó aðeins ef stjórnvöld í ríkjum heims taka af skarið og stefna í þessa átt. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum eru sagðar vísindafréttir og því næst rætt við Ágúst Guðmundsson [1944-], framkvæmdastjóra Fjarkönnunar ehf., um landfræðileg gögn sem fyrirtækið safnar frá gervitunglum í samstarfi við þýskan háskóla. Gervitunglin fara reglulega yfir Ísland og taka innrauðar myndir og hitamyndir sem nota má meðal annars til þess að vakta breytingar á náttúru landsins, mengun og jafnvel til að spá fyrir um eldgos. Einnig er rætt við Pétur Kristjánsson [1952-], forstöðumann Tækniminjasafns Austurlands, um þá byltingu sem varð þegar ritsíminn var lagður um Ísland árið 1906. Kannski má segja að það verk marki upphaf þess nútímasamfélags sem við þekkjum nú. Sagt verður frá nýrri skýrslu frá loftslagsnefnd Sameinuðu þjóðanna sem segir að endurnýjanlegir orkugjafar geti séð jarðarbúum fyrir mestallri orku sem þeir þurfa um miðja þessa öld en þó aðeins ef stjórnvöld í ríkjum heims taka af skarið og stefna í þessa átt. Umsjón og tæknivinnsla: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 13. maí 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.05.13.mp3 Fri, 13 May 2011 16:14:53 +0000 49:55 Í þættinum er rætt við Rannveigu Björnsdóttur, dósent við Háskólann á Akureyri og fagstjóra í fiskeldi hjá MATÍS. Hún fer fyrir verkefni sem felst í því að finna vænleg svifdýr í sjónum sem rækta mætti á landi í því skyni að búa til fóður fyrir fiskeldi. Verkefnið hefur gengið vel. Rannveig fann ásamt samstarfsfólki sínu vænlega tegund svifdýrs og nú er unnið áfram að athugunum en einnig kannaðir möguleikar á að koma af stað framleiðslu. Við heyrum í Rannveigu en einnig Jónínu Jóhannsdóttur sérfræðingi og Friðbirni Möller, nema í líftækni. Við heyrum líka aftur í Herði Geirssyni, ljósmyndaverði á Minjasafninu á Akureyri, sem hefur rannsakað upphaf ljósmyndatækninnar og er meðal annars að smíða sér 19. aldar ljósmyndavél. Hann hefur líka komið sér upp færanlegu myrkraherbergi á borð við þau sem ljósmyndarar ferðuðust með um landið fyrir öld eða svo. Sagt er frá vísindakonunni Marie Curie sem segja má að sé móðir geislalækninga því hún fann geislavirka frumefnið radín ásamt manni sínum Pierre. Loks fræðumst við svolítið um ósonlagið og hið svokallaða gat sem myndast á því yfir norðurskautinu en er alls ekkert gat í raun og veru. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rætt við Rannveigu Björnsdóttur, dósent við Háskólann á Akureyri og fagstjóra í fiskeldi hjá MATÍS. Hún fer fyrir verkefni sem felst í því að finna vænleg svifdýr í sjónum sem rækta mætti á landi í því skyni að búa til fóður fyrir fiskeldi. Verkefnið hefur gengið vel. Rannveig fann ásamt samstarfsfólki sínu vænlega tegund svifdýrs og nú er unnið áfram að athugunum en einnig kannaðir möguleikar á að koma af stað framleiðslu. Við heyrum í Rannveigu en einnig Jónínu Jóhannsdóttur sérfræðingi og Friðbirni Möller, nema í líftækni. Við heyrum líka aftur í Herði Geirssyni, ljósmyndaverði á Minjasafninu á Akureyri, sem hefur rannsakað upphaf ljósmyndatækninnar og er meðal annars að smíða sér 19. aldar ljósmyndavél. Hann hefur líka komið sér upp færanlegu myrkraherbergi á borð við þau sem ljósmyndarar ferðuðust með um landið fyrir öld eða svo. Sagt er frá vísindakonunni Marie Curie sem segja má að sé móðir geislalækninga því hún fann geislavirka frumefnið radín ásamt manni sínum Pierre. Loks fræðumst við svolítið um ósonlagið og hið svokallaða gat sem myndast á því yfir norðurskautinu en er alls ekkert gat í raun og veru. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 6. maí 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.05.06.mp3 Fri, 06 May 2011 13:06:12 +0000 49:44 Pétur Halldórsson Rætt er við Ásgrím Angantýsson, málfarsráðunaut Ríkisútvarpsins, sem nýlega varði doktorsritgerð við íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Hann rannsakaði orðaröð í aukasetningum í íslensku og skyldum málum og komst að því að íslenska er ekki eins frábrugðin öðrum norrænum málum að þessu leyti. Einnig er rætt við Hörð Geirsson, ljósmyndavörð Minjasafnsins á Akureyri, sem hefur rannsakað upphaf ljósmyndunar og þá tækni sem notuð var við framköllun til að byrja með. Þá fræðumst við um sögu vísindanna og í þetta sinn verður fjallað um uppgötvun penisillínsins sem olli straumhvörfum í lækningum laust fyrir miðja síðustu öld. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Rætt er við Ásgrím Angantýsson, málfarsráðunaut Ríkisútvarpsins, sem nýlega varði doktorsritgerð við íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Hann rannsakaði orðaröð í aukasetningum í íslensku og skyldum málum og komst að því að íslenska er ekki eins frábrugðin öðrum norrænum málum að þessu leyti. Einnig er rætt við Hörð Geirsson, ljósmyndavörð Minjasafnsins á Akureyri, sem hefur rannsakað upphaf ljósmyndunar og þá tækni sem notuð var við framköllun til að byrja með. Þá fræðumst við um sögu vísindanna og í þetta sinn verður fjallað um uppgötvun penisillínsins sem olli straumhvörfum í lækningum laust fyrir miðja síðustu öld. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 29. apríl 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.04.29.mp3 Fri, 29 Apr 2011 14:27:57 +0000 49:55 Sagðar eru vísindafréttir, meðal annars af elstu vetrarbraut sem fundist hefur í alheiminum, rætt við Skafta Ingimarsson, doktorsnema í sagnfræði, sem rannsakar nú sögu kommúnista- og sósíalistahreyfingarinnar á Íslandi frá því um 1930-1968. Þessi hreyfing var mun stærri hér en í nágrannalöndunum og Kommúnistaflokkurinn var fyrsti þaulskipulagði stjórnmálaflokkurinn hér á landi. Sagt er frá pólska stjörnufræðingnum Kópernikusi og rætt við Þorbjörgu Jónsdóttur, hjúkrunarfræðing og lektor við Háskólann á Akureyri, sem vinnur nú að doktorsverkefni um verki og upplifun fólks af heilbrigðisþjónustunni. Spurningalisti verður sendur út til 4500 Íslendinga um þessi efni eftir páska. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Sagðar eru vísindafréttir, meðal annars af elstu vetrarbraut sem fundist hefur í alheiminum, rætt við Skafta Ingimarsson, doktorsnema í sagnfræði, sem rannsakar nú sögu kommúnista- og sósíalistahreyfingarinnar á Íslandi frá því um 1930-1968. Þessi hreyfing var mun stærri hér en í nágrannalöndunum og Kommúnistaflokkurinn var fyrsti þaulskipulagði stjórnmálaflokkurinn hér á landi. Sagt er frá pólska stjörnufræðingnum Kópernikusi og rætt við Þorbjörgu Jónsdóttur, hjúkrunarfræðing og lektor við Háskólann á Akureyri, sem vinnur nú að doktorsverkefni um verki og upplifun fólks af heilbrigðisþjónustunni. Spurningalisti verður sendur út til 4500 Íslendinga um þessi efni eftir páska. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 15. apríl 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.04.15.mp3 Fri, 15 Apr 2011 16:58:38 +0000 49:53 Pétur Halldórsson Í þættinum er í þetta sinn rætt við Ólaf Örn Pétursson um náttúru- og menningarsetrið á sjávarbýlinu Skálanesi við Seyðisfjörð. Þar koma erlendir háskólastúdentar á hverju ári og rannsaka íslenska náttúru. Rannsóknirnar gagnast nemendunum í námi sínu en koma líka að góðum notum við vöktun náttúrunnar í landi Skálaness. Einnig er rætt við Hafþór Snjólf Helgason landfræðing um rannsókn hans á búsetusögu eyðifjarðarins Loðmundarfjarðar. Rætt er um sýrustig eða PH-gildi, nýja aðferð til að vinna eldsneyti úr koltvísýringi sem tekinn er úr andrúmsloftinu með hjálp sólarljóssins og baktería, og að sjálfsögðu eru sagðar vísindafréttir. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er í þetta sinn rætt við Ólaf Örn Pétursson um náttúru- og menningarsetrið á sjávarbýlinu Skálanesi við Seyðisfjörð. Þar koma erlendir háskólastúdentar á hverju ári og rannsaka íslenska náttúru. Rannsóknirnar gagnast nemendunum í námi sínu en koma líka að góðum notum við vöktun náttúrunnar í landi Skálaness. Einnig er rætt við Hafþór Snjólf Helgason landfræðing um rannsókn hans á búsetusögu eyðifjarðarins Loðmundarfjarðar. Rætt er um sýrustig eða PH-gildi, nýja aðferð til að vinna eldsneyti úr koltvísýringi sem tekinn er úr andrúmsloftinu með hjálp sólarljóssins og baktería, og að sjálfsögðu eru sagðar vísindafréttir. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 8. apríl 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.04.08.mp3 Fri, 08 Apr 2011 13:28:32 +0000 48:47 Í þættinum er rætt við Úlfar Bragason, bókmennta- og sagnfræðing, sem hefur rannsakað bréf Vestur-Íslendinga með dýpri hætti en oftast hefur verið gert fram að þessu. Hann gaf út fyrir nokkrum árum bréf Jóns Halldórssonar frá Ytri-Neslöndum í Mývatnssveit sem var vinnumaður á Stóruvöllum í Bárðardal þegar hann fluttist vestur um haf árið 1872. Síðan hefur hann rannsakað bréfin nánar með það í huga að varpa betra ljósi á ýmislegt í tíðaranda og hugarfari bæði Vestur-Íslendinga sjálfra og þeirra sem eftir sátu á Íslandi. Úlfar segir að Íslendingar séu vegna fordóma sinna í garð Vestur-Íslendinga komnir mun skemmra á veg í rannsóknum sínum á vesturförunum en til dæmis frændþjóðirnar í Skandinavíu. Margt sé því ógert enn í þessum rannsóknum. Hlustendur heyra líka brot úr erindi Valdísar Jónsdóttur, doktors í talmeinafræði, sem flutt var í Háskólanum á Akureyri í vikunni. Valdís rökstyður að hávaði í leik- og grunnskólum geti tafið fyrir málþroska sumra barna og segir líka eigin reynslusögu af barnabarni sínu sem er barn heyrnarlausrar móður. Þar er mjög sýnilegt dæmi um hvernig skortur á málörvun frá móður kemur niður á málþroska barnsins. Sagt er frá Pólstjörnunni sem er eina skýra stjarnan sem alltaf er á sama stað á stjörnuhimninum og fluttar vísindafréttir. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rætt við Úlfar Bragason, bókmennta- og sagnfræðing, sem hefur rannsakað bréf Vestur-Íslendinga með dýpri hætti en oftast hefur verið gert fram að þessu. Hann gaf út fyrir nokkrum árum bréf Jóns Halldórssonar frá Ytri-Neslöndum í Mývatnssveit sem var vinnumaður á Stóruvöllum í Bárðardal þegar hann fluttist vestur um haf árið 1872. Síðan hefur hann rannsakað bréfin nánar með það í huga að varpa betra ljósi á ýmislegt í tíðaranda og hugarfari bæði Vestur-Íslendinga sjálfra og þeirra sem eftir sátu á Íslandi. Úlfar segir að Íslendingar séu vegna fordóma sinna í garð Vestur-Íslendinga komnir mun skemmra á veg í rannsóknum sínum á vesturförunum en til dæmis frændþjóðirnar í Skandinavíu. Margt sé því ógert enn í þessum rannsóknum. Hlustendur heyra líka brot úr erindi Valdísar Jónsdóttur, doktors í talmeinafræði, sem flutt var í Háskólanum á Akureyri í vikunni. Valdís rökstyður að hávaði í leik- og grunnskólum geti tafið fyrir málþroska sumra barna og segir líka eigin reynslusögu af barnabarni sínu sem er barn heyrnarlausrar móður. Þar er mjög sýnilegt dæmi um hvernig skortur á málörvun frá móður kemur niður á málþroska barnsins. Sagt er frá Pólstjörnunni sem er eina skýra stjarnan sem alltaf er á sama stað á stjörnuhimninum og fluttar vísindafréttir. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 25.mars 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.03.25.mp3 Fri, 25 Mar 2011 13:08:51 +0000 49:53 Pétur Halldórsson Í Tilraunaglasinu þessa vikuna heyrum við um endurræktun frumskóga sem hafa verið felldir. Förum líka á námskeið sem Stjörnuskoðunarfélag Seltjarnarness hélt á Akureyri nýlega þar sem bæði kennarar og nemendur grunn- og framhaldsskóla fræddust um geimvísindi og eðlisfræði. Þar heyrum við hluta af erindi Sævars Helga Bragasonar, formanns Stjönuskoðunarfélagsins og ræðum við Ottó Elíasson eðlisfræðinema og einn aðstandenda Stjörnuskoðunarvefsins. Við fræðumst líka um varmadælur og hvernig þær má nota til að hita upp hús. Þar er nýttur mjög lágur varmi úr lofti, vatni eða neðan úr jörðinni. Rætt er við Sigurð Inga Friðleifsson hjá Orkusetri. Í Tilraunaglasinu þessa vikuna heyrum við um endurræktun frumskóga sem hafa verið felldir. Förum líka á námskeið sem Stjörnuskoðunarfélag Seltjarnarness hélt á Akureyri nýlega þar sem bæði kennarar og nemendur grunn- og framhaldsskóla fræddust um geimvísindi og eðlisfræði. Þar heyrum við hluta af erindi Sævars Helga Bragasonar, formanns Stjönuskoðunarfélagsins og ræðum við Ottó Elíasson eðlisfræðinema og einn aðstandenda Stjörnuskoðunarvefsins. Við fræðumst líka um varmadælur og hvernig þær má nota til að hita upp hús. Þar er nýttur mjög lágur varmi úr lofti, vatni eða neðan úr jörðinni. Rætt er við Sigurð Inga Friðleifsson hjá Orkusetri. 18. mars 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.03.18.mp3 Fri, 18 Mar 2011 00:00:00 +0000 47:53 Pétur Halldórsson Í þættinum er rætt við Ágústu Loftsdóttur, eðlisfræðing hjá Orkustofnun, um vetnisbúnað sem nú er auglýstur í bíla með þeim orðum að hann eigi að spara allt að þriðjung eldsneytis og draga stórlega úr mengun. Ágústa útskýrir hvernig lögmál eðlisfræðinnar sýna okkur að þetta er ekki hægt. Einnig er rætt við Árdísi Elíasdóttur stjarneðlisfræðing sem vinnur að rannsóknum á hulduefni og þyngdarlinsum hjá DARK Cosmology Center í Kaupmannahöfn. Talið er að um fjórðungur af orkuinnihaldi alheimsins felist í hulduefni. Það heldur vetrarbrautum og vetrarbrautaþyrpingum saman en gallinn er að enginn veit nákvæmlega hvað hulduefni er. Miklar vonir eru hins vegar bundnar við að rannsóknir komandi ára leiði það í ljós, meðal annars rannsóknir í CERN-sterkeindahraðlinum í Sviss. Sagt er frá nýrri aðferð við sögun trjábola sem nýtir timbrið betur og rætt um spurninguna hvort netið sé að fyllast. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rætt við Ágústu Loftsdóttur, eðlisfræðing hjá Orkustofnun, um vetnisbúnað sem nú er auglýstur í bíla með þeim orðum að hann eigi að spara allt að þriðjung eldsneytis og draga stórlega úr mengun. Ágústa útskýrir hvernig lögmál eðlisfræðinnar sýna okkur að þetta er ekki hægt. Einnig er rætt við Árdísi Elíasdóttur stjarneðlisfræðing sem vinnur að rannsóknum á hulduefni og þyngdarlinsum hjá DARK Cosmology Center í Kaupmannahöfn. Talið er að um fjórðungur af orkuinnihaldi alheimsins felist í hulduefni. Það heldur vetrarbrautum og vetrarbrautaþyrpingum saman en gallinn er að enginn veit nákvæmlega hvað hulduefni er. Miklar vonir eru hins vegar bundnar við að rannsóknir komandi ára leiði það í ljós, meðal annars rannsóknir í CERN-sterkeindahraðlinum í Sviss. Sagt er frá nýrri aðferð við sögun trjábola sem nýtir timbrið betur og rætt um spurninguna hvort netið sé að fyllast. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 11. mars 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.03.11.mp3 Fri, 11 Mar 2011 00:00:00 +0000 49:53 Pétur Halldórsson Í þættinum er rætt við þá Stefán Steindórsson, véltæknifræðing hjá Norðurorku, og Ragnar Ásmundsson, eðlisfræðing hjá Íslenskum orkurannsóknum, um athugun þeirra á nýtingu svokallaðs glatvarma um borð í fiskiskipum. Athuganirnar benda til þess að hugsanlega mætti nýta þennan varma til að kæla og frysta aflann í stað þess að framleiða til þess rafmagn. Rannsóknarstofa Promats á Akureyri er heimsótt og þar segir Jón Jóhannesson efnafræðingur frá því hvernig sýni úr matvælum eru rannsökuð í leit að örverum. Sagt er frá rannsóknum á loftsteini sem fannst á Suðurskautslandinu árið 1994. Efni í loftsteininum benda til þess að köfnunarefnisbirgðir jarðarinnar gætu hafa komið með loftsteinum utan úr geimnum og verið forsenda fyrir því að lífið kviknaði hér. Einnig er sagt frá nýjum tengiltvinnbíl sem Volvo kynnir þessa dagana á bílasýningunni í Genf. Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rætt við þá Stefán Steindórsson, véltæknifræðing hjá Norðurorku, og Ragnar Ásmundsson, eðlisfræðing hjá Íslenskum orkurannsóknum, um athugun þeirra á nýtingu svokallaðs glatvarma um borð í fiskiskipum. Athuganirnar benda til þess að hugsanlega mætti nýta þennan varma til að kæla og frysta aflann í stað þess að framleiða til þess rafmagn. Rannsóknarstofa Promats á Akureyri er heimsótt og þar segir Jón Jóhannesson efnafræðingur frá því hvernig sýni úr matvælum eru rannsökuð í leit að örverum. Sagt er frá rannsóknum á loftsteini sem fannst á Suðurskautslandinu árið 1994. Efni í loftsteininum benda til þess að köfnunarefnisbirgðir jarðarinnar gætu hafa komið með loftsteinum utan úr geimnum og verið forsenda fyrir því að lífið kviknaði hér. Einnig er sagt frá nýjum tengiltvinnbíl sem Volvo kynnir þessa dagana á bílasýningunni í Genf. Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 4. mars 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.03.04.mp3 Fri, 04 Mar 2011 00:00:00 +0000 49:53 Í Tilraunaglasinu í dag fá hlustendur að heyra af fyrirlestri eins frægasta loftslagssérfræðings heims, Roberts Corells. Hann flutti fyrirlestur í Háskólanum á Akureyri og í Háskóla Íslands í síðustu viku. Corell hefur starfað með helstu stofnunum og sérfræðingum heimsins á sviði loftslagsmála og ekki síst beint sjónum sínum að norðurslóðum þar sem fólk hefur orðið mest vart við hlýnandi veður fram að þessu. Hlýnunin er langmest við pólsvæði jarðarinnar og sem dæmi hafa skógarmörk á ákveðnum svæðum í Síberíu færst norður um 300 kílómetra á síðustu 30 árum og þótt meðalhiti á jörðinni hafi ekki hækkað nema innan við eina gráðu hingað til hefur hann hækkað um margar gráður á pólsvæðunum. Corell rekur ýmsa þætti loftslagsvísindanna og setur fram á hreinskilinn en öfgalausan hátt. Alfred Schiöth hjá Heilbrigðiseftirliti Norðurlands eystra segir okkur hvernig svifryksmælar virka og hvernig sýnin úr þeim eru unnin. Í þættinum er einnig fjallað um sjaldgæfa málma sem notaðir eru meðal annars við smíði rafbíla og efnarafala, sagðar eru vísindafréttir og fleira. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í Tilraunaglasinu í dag fá hlustendur að heyra af fyrirlestri eins frægasta loftslagssérfræðings heims, Roberts Corells. Hann flutti fyrirlestur í Háskólanum á Akureyri og í Háskóla Íslands í síðustu viku. Corell hefur starfað með helstu stofnunum og sérfræðingum heimsins á sviði loftslagsmála og ekki síst beint sjónum sínum að norðurslóðum þar sem fólk hefur orðið mest vart við hlýnandi veður fram að þessu. Hlýnunin er langmest við pólsvæði jarðarinnar og sem dæmi hafa skógarmörk á ákveðnum svæðum í Síberíu færst norður um 300 kílómetra á síðustu 30 árum og þótt meðalhiti á jörðinni hafi ekki hækkað nema innan við eina gráðu hingað til hefur hann hækkað um margar gráður á pólsvæðunum. Corell rekur ýmsa þætti loftslagsvísindanna og setur fram á hreinskilinn en öfgalausan hátt. Alfred Schiöth hjá Heilbrigðiseftirliti Norðurlands eystra segir okkur hvernig svifryksmælar virka og hvernig sýnin úr þeim eru unnin. Í þættinum er einnig fjallað um sjaldgæfa málma sem notaðir eru meðal annars við smíði rafbíla og efnarafala, sagðar eru vísindafréttir og fleira. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 25. febrúar 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.02.25.mp3 Fri, 25 Feb 2011 00:00:00 +0000 49:53 Í Tilraunaglasinu í dag er rætt við Kamillu Rún Jóhannsdóttur, lektor í sálfræði, sem hefur tekið þátt í rannsóknum á því hvaða áhrif það hefur á bílstjóra að tala í símann undir stýri. Áhrifin eru veruleg á athygli bílstjórans og miklu meiri en áhrif þess að hlusta á útvarpið eða ræða við samferðarfólkið og það hvort sem handfrjáls búnaður er notaður eða ekki. Einnig er rætt við Þóri Sigurðsson, eðlis- og stjörnufræðing, um hnöttinn Plútó sem settur var út af sakramentinu sem reikistjarna fyrir nokkrum árum. Sagðar eru vísindafréttir, rætt um hraðlestakerfi borginni Guangzhou í Kína sem nýlega fékk bandarísk verðlaun en líka vaxandi stórrigningar í heiminum í kjölfar loftslagsbreytinga. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í Tilraunaglasinu í dag er rætt við Kamillu Rún Jóhannsdóttur, lektor í sálfræði, sem hefur tekið þátt í rannsóknum á því hvaða áhrif það hefur á bílstjóra að tala í símann undir stýri. Áhrifin eru veruleg á athygli bílstjórans og miklu meiri en áhrif þess að hlusta á útvarpið eða ræða við samferðarfólkið og það hvort sem handfrjáls búnaður er notaður eða ekki. Einnig er rætt við Þóri Sigurðsson, eðlis- og stjörnufræðing, um hnöttinn Plútó sem settur var út af sakramentinu sem reikistjarna fyrir nokkrum árum. Sagðar eru vísindafréttir, rætt um hraðlestakerfi borginni Guangzhou í Kína sem nýlega fékk bandarísk verðlaun en líka vaxandi stórrigningar í heiminum í kjölfar loftslagsbreytinga. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 18. febrúar 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.02.18.mp3 Fri, 18 Feb 2011 00:00:00 +0000 49:57 Pétur Halldórsson Í Tilraunaglasinu í dag heyrum við um rannsóknir myndlistarmannsins Péturs Halldórssonar á fornum heimsmyndum sem birtast víða um lönd, ekki síst í gamalgrónum heimsborgum eins og Lundúnum, París og Róm. Sama heimsmynd sést á Suðurlandi og í hana fellur Skálholt, Stöng í Þjórsárdal, Bergþórshvoll og fleiri staðir. Einar Pálsson fræðimaður skrifaði mikið um þetta og alnafni umsjónarmanns tók upp þráðinn þar sem Einar skildi eftir. Við heyrum í Ara Trausta Guðmundssyni sem stýrir nú þáttum um vísindi og nýsköpun í Sjónvarpinu, fræðumst um stjörnufræðinginn Johannes Kepler og heyrum um hvernig ýmiss konar truflun á matartíma veldur því að við borðum meira en ella. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í Tilraunaglasinu í dag heyrum við um rannsóknir myndlistarmannsins Péturs Halldórssonar á fornum heimsmyndum sem birtast víða um lönd, ekki síst í gamalgrónum heimsborgum eins og Lundúnum, París og Róm. Sama heimsmynd sést á Suðurlandi og í hana fellur Skálholt, Stöng í Þjórsárdal, Bergþórshvoll og fleiri staðir. Einar Pálsson fræðimaður skrifaði mikið um þetta og alnafni umsjónarmanns tók upp þráðinn þar sem Einar skildi eftir. Við heyrum í Ara Trausta Guðmundssyni sem stýrir nú þáttum um vísindi og nýsköpun í Sjónvarpinu, fræðumst um stjörnufræðinginn Johannes Kepler og heyrum um hvernig ýmiss konar truflun á matartíma veldur því að við borðum meira en ella. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 11. febrúar 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.02.11.mp3 Fri, 11 Feb 2011 00:00:00 +0000 49:57 Rætt er við Sigrúnu Sveinbjörnsdóttur, dósent í sálfræði við Háskólann á Akureyri, um rannsóknir á líðan samkynhneigðra nemenda í tíunda bekk. Á síðasta ári var í fyrsta sinn spurt um samkynhneigð í rannsókn á líðan og högum skólabarna sem gerð er á fjögurra ára fresti. Rannsóknin fer fram í 40 löndum en ekki tókst að koma spurningum sem snerta samkynhneigð inn í sameiginlega spurningalistann. Því voru þær eingöngu í íslenska listanum, hvað sem síðar verður. En í stuttu máli voru niðurstöðurnar þær að líðan samkynhneigðra unglinga væri marktækt verri en annarra jafnaldra þeirra. Í þættinum er einnig sagt frá nýju vísindatímariti sem hefur hafið göngu sína. Tímaritið heitir Íslenska þjóðfélagið og Félagsfræðingafélag Íslands gefur það út. Ingi Rúnar Eðvarðsson prófessor er annar tveggja ritstjóra. Sagt er frá rannsókn tveggja bandarískra vísindamanna sem bendir til þess að heimsbyggðin gæti hætt með öllu notkun kola og olíu á 20-40 árum og tekið upp endurnýjanlega orkugjafa í staðinn. Sagðar eru líka vísindafréttir í upphafi þáttar. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Rætt er við Sigrúnu Sveinbjörnsdóttur, dósent í sálfræði við Háskólann á Akureyri, um rannsóknir á líðan samkynhneigðra nemenda í tíunda bekk. Á síðasta ári var í fyrsta sinn spurt um samkynhneigð í rannsókn á líðan og högum skólabarna sem gerð er á fjögurra ára fresti. Rannsóknin fer fram í 40 löndum en ekki tókst að koma spurningum sem snerta samkynhneigð inn í sameiginlega spurningalistann. Því voru þær eingöngu í íslenska listanum, hvað sem síðar verður. En í stuttu máli voru niðurstöðurnar þær að líðan samkynhneigðra unglinga væri marktækt verri en annarra jafnaldra þeirra. Í þættinum er einnig sagt frá nýju vísindatímariti sem hefur hafið göngu sína. Tímaritið heitir Íslenska þjóðfélagið og Félagsfræðingafélag Íslands gefur það út. Ingi Rúnar Eðvarðsson prófessor er annar tveggja ritstjóra. Sagt er frá rannsókn tveggja bandarískra vísindamanna sem bendir til þess að heimsbyggðin gæti hætt með öllu notkun kola og olíu á 20-40 árum og tekið upp endurnýjanlega orkugjafa í staðinn. Sagðar eru líka vísindafréttir í upphafi þáttar. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 4. febrúar 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.02.04.mp3 Fri, 04 Feb 2011 14:49:32 +0000 49:53 Pétur Halldórsson Í þættinum er rölt að bökkum Glerár með Oddi Vilhelmssyni örveruvistfræðingi og Maríu Markúsdóttur, meistaranema við Háskólann á Akureyri. Fallvötn eru skemmtileg viðfangsefni í örveruvistfræði, segir Oddur, því þau endurspegla nærumhverfi sitt svo vel. Árnar bera til sjávar feikimikið af örverum. Lítill hluti þeirra eru eiginlegir árbýlingar og eiga heimkynni sín á árbotninum, en mest eru þetta þó örverur sem berast í ána með rofi árbakkans, rigningar- og leysingavatni, jökulbráð, vindi, o.fl. Oddur og María vinna nú að því að kortleggja örverulífríki Glerár og finna þar ýmislegt áhugavert. Við höfum til að mynda rekist á stefjunga (Bacteroidetes) sem eru nánast örugglega áður óþekktar tegundir. Ekki er síður áhugavert að sjá áhrif manngerðrar mengunar á örverulífríki árinnar. Sorphaugarnir skila miklu lífi í ána og má klárlega sjá hvernig tegundasamsetningin og næringareiginleikar bakteríanna breytast þegar farið fram hjá haugunum. Rætt er við Guðrúnu Pétursdóttur, forstöðumann Stofnunar Sæmundar fróða, um rannsókn á líðan fólks í tveimur landshlutum á Íslandi. Rannsóknin er að hefjast og verður líðan fólks rannsökuð annars vegar á eldgosasvæðinu á Suðurlandi og hins vegar í Skagafirði. Markmiðið er meðal annars að meta hvernig gosin í Eyjafjallajökli og askan úr því síðara hafði og hefur áhrif á Sunnlendinga og bera það saman við svör Skagfirðinga sem ekki urðu fyrir áhrifum af gosinu sem heitið geta. Í þættinum er einnig hugað að einni mestu uppfinningu allra tíma, hjólinu. Þegar steinaldarmenn höfðu tileinkað sér frumstæðan landbúnað og náð tökum á leirkeragerð urðu miklar framfarir en hjólið ruddi brautina ekki síður til framfara og því má líklega þakka að menn komust á næsta stig í þróuninni, bronsöldina. Hjólið kemur við sögu æ síðan, ekki síst við iðnbyltinguna og allt sem síðan hefur gerst. Ekki er þó hægt að vísa á einn mann og segja að hann hafi fundið upp hjólið. Sagt er frá uppfinningu danskra tæknimanna hjá fyrirtækinu Geveko ITS á Langalandi í Danmörku. Þeir hafa smíðað díóðuljós með sólarsellu sem komið er fyrir ofan í malbikinu á götum og gangstéttum, til dæmis til að lýsa gangandi og hjólandi vegfarendum í myrkri en einnig til að auka öryggi í umferðinni. Með hjálp tölvu- og fjarskiptatækni búa þeir líka til kerfi sem varar ökumenn við ef þeir aka á móti umferð, til dæmis á afreinum hraðbrauta. Sagðar eru vísindafréttir að venju. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rölt að bökkum Glerár með Oddi Vilhelmssyni örveruvistfræðingi og Maríu Markúsdóttur, meistaranema við Háskólann á Akureyri. Fallvötn eru skemmtileg viðfangsefni í örveruvistfræði, segir Oddur, því þau endurspegla nærumhverfi sitt svo vel. Árnar bera til sjávar feikimikið af örverum. Lítill hluti þeirra eru eiginlegir árbýlingar og eiga heimkynni sín á árbotninum, en mest eru þetta þó örverur sem berast í ána með rofi árbakkans, rigningar- og leysingavatni, jökulbráð, vindi, o.fl. Oddur og María vinna nú að því að kortleggja örverulífríki Glerár og finna þar ýmislegt áhugavert. Við höfum til að mynda rekist á stefjunga (Bacteroidetes) sem eru nánast örugglega áður óþekktar tegundir. Ekki er síður áhugavert að sjá áhrif manngerðrar mengunar á örverulífríki árinnar. Sorphaugarnir skila miklu lífi í ána og má klárlega sjá hvernig tegundasamsetningin og næringareiginleikar bakteríanna breytast þegar farið fram hjá haugunum. Rætt er við Guðrúnu Pétursdóttur, forstöðumann Stofnunar Sæmundar fróða, um rannsókn á líðan fólks í tveimur landshlutum á Íslandi. Rannsóknin er að hefjast og verður líðan fólks rannsökuð annars vegar á eldgosasvæðinu á Suðurlandi og hins vegar í Skagafirði. Markmiðið er meðal annars að meta hvernig gosin í Eyjafjallajökli og askan úr því síðara hafði og hefur áhrif á Sunnlendinga og bera það saman við svör Skagfirðinga sem ekki urðu fyrir áhrifum af gosinu sem heitið geta. Í þættinum er einnig hugað að einni mestu uppfinningu allra tíma, hjólinu. Þegar steinaldarmenn höfðu tileinkað sér frumstæðan landbúnað og náð tökum á leirkeragerð urðu miklar framfarir en hjólið ruddi brautina ekki síður til framfara og því má líklega þakka að menn komust á næsta stig í þróuninni, bronsöldina. Hjólið kemur við sögu æ síðan, ekki síst við iðnbyltinguna og allt sem síðan hefur gerst. Ekki er þó hægt að vísa á einn mann og segja að hann hafi fundið upp hjólið. Sagt er frá uppfinningu danskra tæknimanna hjá fyrirtækinu Geveko ITS á Langalandi í Danmörku. Þeir hafa smíðað díóðuljós með sólarsellu sem komið er fyrir ofan í malbikinu á götum og gangstéttum, til dæmis til að lýsa gangandi og hjólandi vegfarendum í myrkri en einnig til að auka öryggi í umferðinni. Með hjálp tölvu- og fjarskiptatækni búa þeir líka til kerfi sem varar ökumenn við ef þeir aka á móti umferð, til dæmis á afreinum hraðbrauta. Sagðar eru vísindafréttir að venju. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 28. janúar 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.01.28.mp3 Fri, 28 Jan 2011 00:00:00 +0000 49:53 Í þættinum er rætt við Helga Thorarensen, fiskalífeðlisfræðing við Háskólann á Hólum. Hann rannsakar þol og hjartastarfsemi laxfiska og gerir rannsóknir á bleikju sem teljast einstakar í heiminum og geta nýst við bleikjueldi en ekki síður í þágu vísindanna almennt. Einnig er rætt við Freydísi Vigfúsdóttur, líffræðing og doktorsnema í dýravistfræði, um doktorsrannsókn hennar á vistfræði kríunnar. Freydís rannsakar hvers vegna viðkomubrestur er og fækkun í varpstofnun kríu við Norður-Atlantshaf. Sagðar eru fréttir af vísindum, fjallað um þriðja lögmál Newtons og öryggismál rafbíla. Evrópska umferðaröryggisstofnunin ADAC hefur tekið í árekstrarpróf rafbílinn Mitsubishi Miev, sem við prófuðum einmitt í þættinum 10. desember. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rætt við Helga Thorarensen, fiskalífeðlisfræðing við Háskólann á Hólum. Hann rannsakar þol og hjartastarfsemi laxfiska og gerir rannsóknir á bleikju sem teljast einstakar í heiminum og geta nýst við bleikjueldi en ekki síður í þágu vísindanna almennt. Einnig er rætt við Freydísi Vigfúsdóttur, líffræðing og doktorsnema í dýravistfræði, um doktorsrannsókn hennar á vistfræði kríunnar. Freydís rannsakar hvers vegna viðkomubrestur er og fækkun í varpstofnun kríu við Norður-Atlantshaf. Sagðar eru fréttir af vísindum, fjallað um þriðja lögmál Newtons og öryggismál rafbíla. Evrópska umferðaröryggisstofnunin ADAC hefur tekið í árekstrarpróf rafbílinn Mitsubishi Miev, sem við prófuðum einmitt í þættinum 10. desember. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 21. janúar 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.01.21.mp3 Fri, 21 Jan 2011 14:40:05 +0000 49:54 Í þættinum segir Ragnar Ásmundsson, eðlisfræðingur hjá Íslenskum orkurannsóknum, frá möguleikum á jarðvarmavirkjunum í Afríku. Ragnar fór nýlega þarna suður eftir og segir að gríðarmikinn jarðhita sé að finna í álfunni, einkum um miðbik hennar austanvert. Þegar hafa verið reistar jarðvarmavirkjanir og fleiri eru í bígerð en víða tefur frumstæð pólitíkin fyrir og jafnvel ólga og ófriður. En Íslendingar hafa margt að miðla Afríkubúum í þessum efnum. Einnig er rætt við Sigurð Inga Friðleifsson, framkvæmdastjóra Orkuseturs. Hann vinnur að því í samvinnu við fyrirtækið Saga system að þróa búnað sem dregið getur verulega úr eldsneytisnotkun bíla og stuðlað að vistakstri. Búnaðurinn getur líka dregið úr slysahættu og tjóni á bílum. Fjallað er um annað lögmál enska eðlisfræðingsins Isaacs Newtons, fluttar fréttir af vísindum og rætt um norðurskaut segulsviðs jarðar sem hefur færst mikið til undanfarna öld, svo mikið að breyta hefur þurft afstöðumerkingum á flugbrautum. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum segir Ragnar Ásmundsson, eðlisfræðingur hjá Íslenskum orkurannsóknum, frá möguleikum á jarðvarmavirkjunum í Afríku. Ragnar fór nýlega þarna suður eftir og segir að gríðarmikinn jarðhita sé að finna í álfunni, einkum um miðbik hennar austanvert. Þegar hafa verið reistar jarðvarmavirkjanir og fleiri eru í bígerð en víða tefur frumstæð pólitíkin fyrir og jafnvel ólga og ófriður. En Íslendingar hafa margt að miðla Afríkubúum í þessum efnum. Einnig er rætt við Sigurð Inga Friðleifsson, framkvæmdastjóra Orkuseturs. Hann vinnur að því í samvinnu við fyrirtækið Saga system að þróa búnað sem dregið getur verulega úr eldsneytisnotkun bíla og stuðlað að vistakstri. Búnaðurinn getur líka dregið úr slysahættu og tjóni á bílum. Fjallað er um annað lögmál enska eðlisfræðingsins Isaacs Newtons, fluttar fréttir af vísindum og rætt um norðurskaut segulsviðs jarðar sem hefur færst mikið til undanfarna öld, svo mikið að breyta hefur þurft afstöðumerkingum á flugbrautum. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 14. janúar 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2011.01.14.mp3 Fri, 14 Jan 2011 15:22:48 +0000 49:53 Bjarni Kristófer Kristjánsson, líffræðingur við fiskalíffræði- og fiskeldisdeild Háskólans á Hólum, segir frá því að líffræðilegur fjölbreytileiki er ekki eins einfalt hugtak og virðast kann í fljótu bragði. Sama má segja um hugtakið tegund. Ef einni tegund er bætt inn í vistkerfi er ekki þar með sagt að líffræðilegur fjölbreytileiki vaxi. Og verndun landsvæða á mörkum mismunandi vistkerfa getur verið vænlegri til að viðhalda og efla líffræðilegan fjölbreytileika en verndun einangraðra vistkerfa. Þetta er athyglisvert innlegg í umræðuna um fjölbreytni lífvera í náttúrunni. Og hvað er tegund? Í þættinum er einnig rætt við Þorstein Gunnarsson, sérfræðing á greiningarsviði RANNÍS. Hann hefur unnið að rannsóknum á því hversu vel það fé nýtist sem Tækniþróunarsjóður úthlutar. Sagðar eru fréttir af vísindum, rætt stuttlega um efnið díoxín og fjallað um lirfur ýmissa sjávardýra sem rekur stjórnlaust um heimshöfin. Eða hafa þau kannski stjórn á því sjálf hvar þau enda? Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Bjarni Kristófer Kristjánsson, líffræðingur við fiskalíffræði- og fiskeldisdeild Háskólans á Hólum, segir frá því að líffræðilegur fjölbreytileiki er ekki eins einfalt hugtak og virðast kann í fljótu bragði. Sama má segja um hugtakið tegund. Ef einni tegund er bætt inn í vistkerfi er ekki þar með sagt að líffræðilegur fjölbreytileiki vaxi. Og verndun landsvæða á mörkum mismunandi vistkerfa getur verið vænlegri til að viðhalda og efla líffræðilegan fjölbreytileika en verndun einangraðra vistkerfa. Þetta er athyglisvert innlegg í umræðuna um fjölbreytni lífvera í náttúrunni. Og hvað er tegund? Í þættinum er einnig rætt við Þorstein Gunnarsson, sérfræðing á greiningarsviði RANNÍS. Hann hefur unnið að rannsóknum á því hversu vel það fé nýtist sem Tækniþróunarsjóður úthlutar. Sagðar eru fréttir af vísindum, rætt stuttlega um efnið díoxín og fjallað um lirfur ýmissa sjávardýra sem rekur stjórnlaust um heimshöfin. Eða hafa þau kannski stjórn á því sjálf hvar þau enda? Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 7. janúar 2011 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.01.07.mp3 Fri, 07 Jan 2011 14:12:45 +0000 49:24 Í þættinum er rætt við Ragnar Ásmundsson, eðlisfræðing hjá Íslenskum orkurannsóknum, ÍSOR. Hann vinnur að þróun mælitækja sem þola mikinn hita og má nota til mælinga í háhitaholum. Fyrsta holan sem boruð var við Kröflu á verum djúpborunarverkefnisins svokallaða heppnaðist ekki eins og vonast hafði verið til en væntanlega verður haldið áfram að gera tilraunir með að bora mjög djúpt enda vilja menn ná þangað sem vatn er í svokölluðu yfirmarksástandi. Þar getur hitinn farið yfir 450 stig og jafnvel allt upp í 600 stig en hefðbundin mælitæki sem fengin eru úr olíuiðnaðinum standast ekki slíkan hita. Einnig er rætt við Arnljót Bjarka Bergsson, stöðvarstjóra MATÍS á Sauðárkróki, um þau fjölbreytilegu rannsóknar- og þróunarverkefni sem þar eru unnin, um aðstöðuna og fleira. Sagðar eru vísindafréttir, rætt um geimfarið Voyager 1. sem nú nálgast endimörk sólkerfisins og einnig hvernig hellar verða til í bergi. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rætt við Ragnar Ásmundsson, eðlisfræðing hjá Íslenskum orkurannsóknum, ÍSOR. Hann vinnur að þróun mælitækja sem þola mikinn hita og má nota til mælinga í háhitaholum. Fyrsta holan sem boruð var við Kröflu á verum djúpborunarverkefnisins svokallaða heppnaðist ekki eins og vonast hafði verið til en væntanlega verður haldið áfram að gera tilraunir með að bora mjög djúpt enda vilja menn ná þangað sem vatn er í svokölluðu yfirmarksástandi. Þar getur hitinn farið yfir 450 stig og jafnvel allt upp í 600 stig en hefðbundin mælitæki sem fengin eru úr olíuiðnaðinum standast ekki slíkan hita. Einnig er rætt við Arnljót Bjarka Bergsson, stöðvarstjóra MATÍS á Sauðárkróki, um þau fjölbreytilegu rannsóknar- og þróunarverkefni sem þar eru unnin, um aðstöðuna og fleira. Sagðar eru vísindafréttir, rætt um geimfarið Voyager 1. sem nú nálgast endimörk sólkerfisins og einnig hvernig hellar verða til í bergi. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 17. desember 2010 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.12.17.mp3 Fri, 17 Dec 2010 16:54:12 +0000 49:53 Í þættinum er talað við dr. Helga Thorarensen, prófessor við fiskeldisbraut Hólaskóla. Þar á bæ hefur náðst mjög góður árangur við að kynbæta íslenska vatnableikju og til að mynda vex hún nú mun hraðar en hún gerði fyrir um tuttugu árum þegar kynbæturnar hófust. Og gaman er að segja frá því að margt er líkt með kynbótum hrossa og kynbótum bleikju. Jafnvel má segja að til séu verðlaunahrygnur og verðlaunahængar með eftirsóknarverða eiginleika. Í þættinum verður líka farið í bíltúr í rafbíl með Jakobi Björnssyni, framkvæmdastjóra Orkusjóðs. Orkusetur og Orkustofnun hefur nú til umráða rafbíl af gerðinni Mitsubishi MIEV sem nú er til ítarlegrar prófunar hjá setrinu. Meðal annars á að komast að því hvernig bíllinn reynist í vetrarakstri hérlendis og hvernig gengur fyrir venjulega fjölskyldu að nýta sér rafbíl til daglegra ferða. Litið er á vísindasöguna og rætt um fyrsta lögmál snillingsins Isaacs Newtons, tregðulögmálið. Sagðar eru fréttir af vísindum og rifjaður upp Velvakandi úr Morgunblaðinu 1. október 1964 þar sem fjallað er um bakteríur í handklæðum á almenningssalernum. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er talað við dr. Helga Thorarensen, prófessor við fiskeldisbraut Hólaskóla. Þar á bæ hefur náðst mjög góður árangur við að kynbæta íslenska vatnableikju og til að mynda vex hún nú mun hraðar en hún gerði fyrir um tuttugu árum þegar kynbæturnar hófust. Og gaman er að segja frá því að margt er líkt með kynbótum hrossa og kynbótum bleikju. Jafnvel má segja að til séu verðlaunahrygnur og verðlaunahængar með eftirsóknarverða eiginleika. Í þættinum verður líka farið í bíltúr í rafbíl með Jakobi Björnssyni, framkvæmdastjóra Orkusjóðs. Orkusetur og Orkustofnun hefur nú til umráða rafbíl af gerðinni Mitsubishi MIEV sem nú er til ítarlegrar prófunar hjá setrinu. Meðal annars á að komast að því hvernig bíllinn reynist í vetrarakstri hérlendis og hvernig gengur fyrir venjulega fjölskyldu að nýta sér rafbíl til daglegra ferða. Litið er á vísindasöguna og rætt um fyrsta lögmál snillingsins Isaacs Newtons, tregðulögmálið. Sagðar eru fréttir af vísindum og rifjaður upp Velvakandi úr Morgunblaðinu 1. október 1964 þar sem fjallað er um bakteríur í handklæðum á almenningssalernum. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 10. desember 2010 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.12.10.mp3 Fri, 10 Dec 2010 10:45:28 +0000 49:50 Rætt er um merkilegar frumurannsóknir sem stundaðar eru í starfstöð MATÍS á Sauðárkróki. Þar leitar doktor Hólmfríður Sveinsdóttir ásamt samstarfsfólki sínu að peptíðum úr fiskiprótínum sem hafa andoxunareiginleika og geta e.t.v. veitt vörn gegn krabbameini, hjarta- og æðasjúkdómum, fullorðinssykursýki og fleiri kvillum. Vordís Baldursdóttir, sérfræðingur hjá MATÍS á Akureyri, sem við heyrðum í fyrir viku, segir okkur í þetta sinn frá rannsóknum sínum á óæskilegum efnum í sjávarfangi. Þá er líka rætt um skyldleika fugla við risaeðlur, til dæmis hina ógnvænlegu grameðlu, við fáum vitneskju um nýja fjarreikistjörnu og lofthjúp hennar og fræðumst um nýfundnar froskategundir í regnskógum Kólumbíu. Umsjón: Pétur Halldórsson Rætt er um merkilegar frumurannsóknir sem stundaðar eru í starfstöð MATÍS á Sauðárkróki. Þar leitar doktor Hólmfríður Sveinsdóttir ásamt samstarfsfólki sínu að peptíðum úr fiskiprótínum sem hafa andoxunareiginleika og geta e.t.v. veitt vörn gegn krabbameini, hjarta- og æðasjúkdómum, fullorðinssykursýki og fleiri kvillum. Vordís Baldursdóttir, sérfræðingur hjá MATÍS á Akureyri, sem við heyrðum í fyrir viku, segir okkur í þetta sinn frá rannsóknum sínum á óæskilegum efnum í sjávarfangi. Þá er líka rætt um skyldleika fugla við risaeðlur, til dæmis hina ógnvænlegu grameðlu, við fáum vitneskju um nýja fjarreikistjörnu og lofthjúp hennar og fræðumst um nýfundnar froskategundir í regnskógum Kólumbíu. Umsjón: Pétur Halldórsson 3. desember 2010 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.12.03.mp3 Mon, 03 Dec 2010 15:15:26 +0000 49:53 Í þættinum er rætt við Þorkel Lindberg Þórarinsson, líffræðing og forstöðumann Náttúrustofu Norðausturlands, um rannsóknir á flórgoðanum sem hann stundar ásamt samstarfsfólki sínu á Náttúrustofunni. Þessar rannsóknir hafa meðal annars varpað ljósi á hegðun og ferðalög flórgoðans á veturna þegar hann er fjarri Íslandi. Með rannsóknum á fiðri fuglanna má líka fá hugmynd um hvað þeir éta á veturna. Sagðar eru fréttir af vísindum og rætt um rannsóknir á því hvernig hundar og önnur loðin dýr fara að því að losna við vatn úr feldi sínum með því að hrista sig. Framleiðendur þvottavéla og fleiri tækja eru farnir að huga að því hvort þessi tækni dýranna geti nýst til að betrumbæta tækin. Einnig er fjallað um bakteríu sem fundin er og virðist eiga sök á því, í það minnsta stundum, að vín skemmist í flöskum. Þá er rætt við Vordísi Baldursdóttur, sérfræðing hjá MATÍS, um hvernig sýni úr grænmeti og ávöxtum eru rannsökuð í leit að óæskilegum efnum áður en þessum vörum er dreift í verslanir. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum er rætt við Þorkel Lindberg Þórarinsson, líffræðing og forstöðumann Náttúrustofu Norðausturlands, um rannsóknir á flórgoðanum sem hann stundar ásamt samstarfsfólki sínu á Náttúrustofunni. Þessar rannsóknir hafa meðal annars varpað ljósi á hegðun og ferðalög flórgoðans á veturna þegar hann er fjarri Íslandi. Með rannsóknum á fiðri fuglanna má líka fá hugmynd um hvað þeir éta á veturna. Sagðar eru fréttir af vísindum og rætt um rannsóknir á því hvernig hundar og önnur loðin dýr fara að því að losna við vatn úr feldi sínum með því að hrista sig. Framleiðendur þvottavéla og fleiri tækja eru farnir að huga að því hvort þessi tækni dýranna geti nýst til að betrumbæta tækin. Einnig er fjallað um bakteríu sem fundin er og virðist eiga sök á því, í það minnsta stundum, að vín skemmist í flöskum. Þá er rætt við Vordísi Baldursdóttur, sérfræðing hjá MATÍS, um hvernig sýni úr grænmeti og ávöxtum eru rannsökuð í leit að óæskilegum efnum áður en þessum vörum er dreift í verslanir. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 26. nóvember 2010 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.11.26.mp3 Fri, 26 Nov 2010 15:34:16 +0000 49:52 Rætt er við Elínu Ósk Hreiðarsdóttur, fornleifafræðing hjá Fornleifastofnun Íslands, um rannsóknir hennar á fornum hlöðnum görðum í Svarfaðardal. Rannsóknirnar eru nokkurs konar framhald rannsókna á sambærilegu garðakerfi í Suður-Þingeyjarsýslu og allt er þetta minjar frá þjóðveldisöld því að í Grágás eru ákvæði um að bændur skuli vinna að garðagerð allt að þrjá mánuði á ári. Rætt er um danska stjörnufræðinginn Tycho Brahe sem varðaði leiðina fyrir nútímastjörnufræði með rannsóknum sínum á sextándu öld og einnig er fjallað um risastórt hafrannsóknarverkefni sem hefur staðið yfir um öll heimsins höf frá árinu 2000. Niðurstöðurnar sýna að lífið í sjónum er mun fjölbreyttara en áður var vitað. Sagðar eru fréttir af vísindum í upphafi þáttarins og Edward Huijbens, forstöðumaður Rannsóknarstofnunar ferðamála, segir frá þeim rannsóknum sem hann telur þurfa að vinna áður en ákveðið sé hvernig farið verður með helstu ferðamannastaði landsins. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Rætt er við Elínu Ósk Hreiðarsdóttur, fornleifafræðing hjá Fornleifastofnun Íslands, um rannsóknir hennar á fornum hlöðnum görðum í Svarfaðardal. Rannsóknirnar eru nokkurs konar framhald rannsókna á sambærilegu garðakerfi í Suður-Þingeyjarsýslu og allt er þetta minjar frá þjóðveldisöld því að í Grágás eru ákvæði um að bændur skuli vinna að garðagerð allt að þrjá mánuði á ári. Rætt er um danska stjörnufræðinginn Tycho Brahe sem varðaði leiðina fyrir nútímastjörnufræði með rannsóknum sínum á sextándu öld og einnig er fjallað um risastórt hafrannsóknarverkefni sem hefur staðið yfir um öll heimsins höf frá árinu 2000. Niðurstöðurnar sýna að lífið í sjónum er mun fjölbreyttara en áður var vitað. Sagðar eru fréttir af vísindum í upphafi þáttarins og Edward Huijbens, forstöðumaður Rannsóknarstofnunar ferðamála, segir frá þeim rannsóknum sem hann telur þurfa að vinna áður en ákveðið sé hvernig farið verður með helstu ferðamannastaði landsins. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 19. nóvember 2010 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.11.19.mp3 Fri, 19 Nov 2010 14:57:06 +0000 49:39 Pétur Halldórsson Fluttar voru fréttir af vísindauppgötvunum og svo rætt við Margréti Auði Sigurbjörnsdóttur, líftæknifræðing og starfsmann verkefnisins Lífeldsneyti. Hún gerði meistaraverkefni við Háskólann á Akureyri þar sem hún rannsakaði möguleika á framleiðslu etanóls og vetnis með hitakærum örverum. Sagt er frá gufuvélum fyrr og nú, rætt við Guðnýju Zoëga , forstöðumann fornleifadeildar Byggðasafns Skagfirðinga, um forna grafreiti í Skagafirði sem hafa verið að birtast á síðustu árum og nú eru til rannsóknar og einnig er rætt um möguleika á að nota kasthjól í rafbíla til að auka nýtni þeirra. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Fluttar voru fréttir af vísindauppgötvunum og svo rætt við Margréti Auði Sigurbjörnsdóttur, líftæknifræðing og starfsmann verkefnisins Lífeldsneyti. Hún gerði meistaraverkefni við Háskólann á Akureyri þar sem hún rannsakaði möguleika á framleiðslu etanóls og vetnis með hitakærum örverum. Sagt er frá gufuvélum fyrr og nú, rætt við Guðnýju Zoëga , forstöðumann fornleifadeildar Byggðasafns Skagfirðinga, um forna grafreiti í Skagafirði sem hafa verið að birtast á síðustu árum og nú eru til rannsóknar og einnig er rætt um möguleika á að nota kasthjól í rafbíla til að auka nýtni þeirra. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.11.12.mp3 Fri, 12 Nov 2010 00:00:00 +0000 49:23 Pétur Halldórsson Í þættinum að þessu sinni eru sagðar fréttir af vísindum, rætt um ofurleiðandi málmblöndur sem eru í þróun, rætt við Aðalstein Örn Snæþórsson, líffræðing hjá Náttúrustofu Norðausturlands, um meistaraverkefni hans við Háskóla Íslands þar sem hann rannsakar sumarafföll rjúpunnar í Norður-Þingeyjarsýslu. Sagt er frá lítilli tilraun sem gaman er að gera heima með börnunum og nota annars vegar fjarstýringu og hins vegar stafræna myndavél og svo ræðir Þórir Sigurðsson eðlisfræðingur um Galileo Galilei og þá margtuggnu staðhæfingu að hann sé upphafsmaður nútímavísinda. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í þættinum að þessu sinni eru sagðar fréttir af vísindum, rætt um ofurleiðandi málmblöndur sem eru í þróun, rætt við Aðalstein Örn Snæþórsson, líffræðing hjá Náttúrustofu Norðausturlands, um meistaraverkefni hans við Háskóla Íslands þar sem hann rannsakar sumarafföll rjúpunnar í Norður-Þingeyjarsýslu. Sagt er frá lítilli tilraun sem gaman er að gera heima með börnunum og nota annars vegar fjarstýringu og hins vegar stafræna myndavél og svo ræðir Þórir Sigurðsson eðlisfræðingur um Galileo Galilei og þá margtuggnu staðhæfingu að hann sé upphafsmaður nútímavísinda. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.11.05.mp3 Fri, 05 Nov 2010 15:42:50 +0000 50:00 Pétur Halldórsson Í Tilraunaglasinu í dag er rætt við Heiðdísi Smáradóttur, rannsóknar- og þróunarstjóra hjá Fiskey á Hjalteyri. Fiskey hefur náð mestum árangri í heiminum í ræktun lúðuseiða og er líka heimsins stærsti framleiðandi lúðuseiða til eldisstöðva. Nýlega fékk fyrirtækið styrk til að rannsaka hvernig bæta mætti frjóvgun lúðuhrogna og Heiðdís segir okkur frá rannsókninni. Við heyrum líka í Kjartan Ólafssyni, lektor í félagsvísindum við Háskólann á Akureyri. Hann ræðir um meðaltöl og hversu varasamt getur verið að einblína á meðaltöl þegar niðurstöður vísindarannsókna eru túlkaðar. Einnig er hugað að fréttum úr vísindaheiminum, nýju rafdrifi í bíla sem SAAB í Svíþjóð hefur hannað, geimhóteli sem Rússar hyggjast koma upp í grennd við alþjóðlegu geimstöðina og fleiru. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í Tilraunaglasinu í dag er rætt við Heiðdísi Smáradóttur, rannsóknar- og þróunarstjóra hjá Fiskey á Hjalteyri. Fiskey hefur náð mestum árangri í heiminum í ræktun lúðuseiða og er líka heimsins stærsti framleiðandi lúðuseiða til eldisstöðva. Nýlega fékk fyrirtækið styrk til að rannsaka hvernig bæta mætti frjóvgun lúðuhrogna og Heiðdís segir okkur frá rannsókninni. Við heyrum líka í Kjartan Ólafssyni, lektor í félagsvísindum við Háskólann á Akureyri. Hann ræðir um meðaltöl og hversu varasamt getur verið að einblína á meðaltöl þegar niðurstöður vísindarannsókna eru túlkaðar. Einnig er hugað að fréttum úr vísindaheiminum, nýju rafdrifi í bíla sem SAAB í Svíþjóð hefur hannað, geimhóteli sem Rússar hyggjast koma upp í grennd við alþjóðlegu geimstöðina og fleiru. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.10.29.mp3 Fri, 29 Oct 2010 00:00:00 +0000 49:56 Í fyrsta þætti Tilraunaglassins var rætt við Guðríði Gyðu Eyjólfsdóttur, líffræðing og sérfræðing í sveppum hjá Náttúrufræðistofnun Íslands. Ótal tegundir myglu og annarra sveppa geta þrifist í húsakynnum fólks ef þær fá nægan raka og frið til að vaxa og þetta getur verið slæmt fyrir heilsu fólks. Einnig sagði Ásgeir Ívarsson, efnaverkfræðingur hjá Mannviti, frá því hvernig lífdíselolía er búin til úr dýrafitu og notaðri matarolíu í nýrri verksmiðju Orkeyjar á Akureyri. Fluttar verða fréttir af vísindum, í geimvísindapistli er sagt frá nýrri röntgenmyndavél fyrir tannlækna sem spratt af þróun búnaðar til geimvísinda og sagt var frá reglu Pýþagórasar, sögulegri vísindauppgötvun úr fortíðinni. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is Í fyrsta þætti Tilraunaglassins var rætt við Guðríði Gyðu Eyjólfsdóttur, líffræðing og sérfræðing í sveppum hjá Náttúrufræðistofnun Íslands. Ótal tegundir myglu og annarra sveppa geta þrifist í húsakynnum fólks ef þær fá nægan raka og frið til að vaxa og þetta getur verið slæmt fyrir heilsu fólks. Einnig sagði Ásgeir Ívarsson, efnaverkfræðingur hjá Mannviti, frá því hvernig lífdíselolía er búin til úr dýrafitu og notaðri matarolíu í nýrri verksmiðju Orkeyjar á Akureyri. Fluttar verða fréttir af vísindum, í geimvísindapistli er sagt frá nýrri röntgenmyndavél fyrir tannlækna sem spratt af þróun búnaðar til geimvísinda og sagt var frá reglu Pýþagórasar, sögulegri vísindauppgötvun úr fortíðinni. Umsjón: Pétur Halldórsson peturh@ruv.is 22. október 2010 http://podcast.ruv.is/tilraunaglasid/2010.10.22.mp3 Fri, 22 Oct 2010 00:00:00 +0000